Cờ ngũ sắc, còn gọi là cờ hội hay cờ ngũ hành, là lá cờ năm màu thường cắm ở đình, đền và dọc đường rước trong các lễ hội làng ở Việt Nam; năm màu của nó bắt nguồn từ hệ quy loại ngũ hành, trong đó màu vàng ứng với trung tâm. Hình dáng, kích thước và thứ tự màu có thể khác nhau giữa các vùng, nhưng tinh thần chung là dùng năm màu để biểu thị đủ năm phương, tức toàn bộ không gian của cộng đồng.
Bài này đọc lá cờ quen thuộc ấy dưới góc học thuyết: năm màu được ghép với năm hành từ đâu, vì sao màu vàng thường nằm ở giữa, vì sao màu đen hay được thay bằng màu khác, cờ ngũ sắc của hội làng khác những lá cờ năm màu khác thế nào, và ngũ sắc còn xuất hiện ở đâu trong đời sống. Phần nào có tư liệu chắc, bài nói rõ; phần nào chỉ là cách giải thích lưu truyền, bài cũng nói rõ.
Lá cờ năm màu trong hội làng
Đến một hội làng ở đồng bằng Bắc Bộ vào mùa xuân, bạn dễ thấy những lá cờ năm màu cắm dọc lối vào đình, trên các cây tre cao, hay được người đi rước giương lên. Cờ thường may bằng vải, có tua hoặc diềm, nhiều nơi có đuôi nheo. Cách phối màu phổ biến là một ô màu vàng ở giữa, các dải màu khác bao quanh hoặc xếp liền nhau.
Lá cờ báo hiệu không gian lễ hội đã mở: khi cờ được dựng lên, đường làng thường ngày trở thành con đường nghi lễ. Ở nhiều nơi, việc dựng cờ là một nghi thức riêng của ban tổ chức hội, có người phụ trách giữ cờ, cất cờ sau hội. Lá cờ vì thế không chỉ để trang trí mà là một dấu hiệu chuyển đổi không gian.
Điều cần nói ngay: không có một "mẫu chuẩn" cờ ngũ sắc thống nhất cho cả nước. Mỗi làng, mỗi vùng giữ kiểu của mình, có nơi cờ vuông, có nơi cờ dài, có nơi chỉ dùng dải màu. Các mô tả trong sách báo hiện nay thường lấy một kiểu phổ biến làm đại diện. Khi bạn thấy một lá cờ khác với mô tả, đó không phải là "sai" mà là sự đa dạng của tục làng.
Năm màu và năm phương: hệ quy loại đứng sau
Gốc của lá cờ là hệ quy loại ngũ hành, trong đó mỗi hành được ghép với một phương, một màu, một mùa. Bảng dưới là cách ghép kinh điển, có mặt trong nhiều văn bản cổ như thiên Nguyệt lệnh của Lễ ký và được giải thích lại trong các sách đời sau.
| Hành | Phương | Màu | Mùa | Linh vật thường đi kèm |
|---|---|---|---|---|
| Mộc | Đông | Xanh | Xuân | Thanh long |
| Hoả | Nam | Đỏ | Hạ | Chu tước |
| Thổ | Trung ương | Vàng | Cuối hạ | (trung tâm) |
| Kim | Tây | Trắng | Thu | Bạch hổ |
| Thuỷ | Bắc | Đen | Đông | Huyền vũ |
Khi năm màu được may chung trên một lá cờ, lá cờ ấy trở thành một bản đồ thu nhỏ của không gian: đủ bốn phương và trung tâm. Dựng cờ quanh đình là cách nói rằng cả không gian của làng, từ trung tâm ra bốn phía, đang cùng vào hội. Đây là một ứng dụng rất trực tiếp của học thuyết vào nghi lễ cộng đồng.
Hệ ghép phương – màu – linh vật này cũng là nền của nhiều thứ khác trong văn hoá Đông Á, từ cách đặt tên cửa thành đến cách bày đồ tế. Lá cờ hội chỉ là một trong những nơi học thuyết hiện ra rõ nhất.
Vàng ở giữa: chỗ của Thổ
Trong hệ ngũ hành, Thổ có một vị trí đặc biệt. Bốn hành kia ứng với bốn phương và bốn mùa, còn Thổ ứng với trung tâm, là chỗ dựa cho bốn hành còn lại. Màu của Thổ là vàng, màu của đất phù sa, của lúa chín. Vì vậy trên nhiều lá cờ ngũ sắc, màu vàng được đặt ở giữa, các màu khác bao quanh.
Ý nghĩa của màu vàng ở trung tâm còn mở rộng sang chính trị – nghi lễ. Từ các triều đại cổ, màu vàng dần trở thành màu gắn với ngôi vua, người được coi là đứng ở trung tâm. Ở Việt Nam thời quân chủ, màu vàng cũng là màu của vương quyền trong nhiều nghi thức. Lá cờ hội làng, khi đặt vàng ở giữa, mang một chút dư âm của quan niệm ấy: trung tâm là nơi tôn quý nhất.
Tuy nhiên, không nên đọc quá tay. Người làng dựng cờ không nhất thiết nghĩ đến ngũ hành mỗi lần dựng, cũng như người ăn bánh chưng không nhất thiết nghĩ đến trời tròn đất vuông. Học thuyết nằm sâu bên dưới như một ngữ pháp; người dùng tục lệ vẫn nói thạo mà không cần gọi tên ngữ pháp ấy.
Màu đen đi đâu
Theo bảng quy loại, năm màu phải là xanh, đỏ, vàng, trắng, đen. Nhưng nếu quan sát nhiều lá cờ ngũ sắc ở hội làng, bạn sẽ thấy màu đen ít khi xuất hiện trực tiếp. Nhiều nơi dùng màu tím, màu lam thẫm hoặc xanh đậm thay cho đen. Hiện tượng này được giải thích theo vài cách khác nhau, và chưa có tư liệu nào cho phép chọn một cách duy nhất.
Cách giải thích thường gặp nhất là tâm lý kiêng màu đen trong dịp vui: đen gợi tang tóc, nên trong lễ hội người ta chọn một màu tối nhưng "đẹp" hơn để giữ đủ năm sắc mà không tạo cảm giác buồn. Một cách giải thích khác thiên về kỹ thuật: vải nhuộm đen bằng chất liệu truyền thống dễ bạc, khó đạt màu đều, nên thợ chọn màu thẫm khác. Cũng có ý kiến cho rằng ranh giới giữa các màu tối trong tiếng Việt cổ vốn không rạch ròi, chữ "thanh" có thể chỉ cả xanh lam lẫn đen nhạt.
Dù theo cách giải thích nào, hiện tượng này cho thấy một điều thú vị: học thuyết cho người ta khung năm màu, còn tâm lý và kỹ thuật của từng cộng đồng quyết định màu cụ thể. Học thuyết không phải khuôn đúc, mà là bộ khung được nắn theo đời sống.
Cờ ngũ sắc của hội làng khác những lá cờ năm màu khác
Ở Việt Nam ngày nay có vài lá cờ năm màu dễ bị nhầm với nhau. Lá cờ hội làng dựa trên ngũ hành, như đã nói. Lá cờ Phật giáo quốc tế, thường thấy ở chùa, cũng có năm màu nhưng ý nghĩa và nguồn gốc khác hẳn: nó ra đời cuối thế kỷ XIX, các màu được giải thích theo giáo lý nhà Phật chứ không theo ngũ hành. Ngoài ra, ở một số đền phủ thờ Mẫu, màu sắc lại gắn với hệ thống các phủ và trang phục hầu đồng, là một hệ biểu tượng khác nữa.
Việc phân biệt này không nhằm so sánh hơn kém. Mỗi lá cờ thuộc một truyền thống riêng, được tôn trọng trong cộng đồng của nó. Chỉ là khi viết hay giải thích, ta nên tránh gộp chúng lại thành "cờ ngũ hành" chung chung. Một lá cờ ở chùa không phải cờ ngũ hành, và một lá cờ ở đình làng không mang ý nghĩa Phật giáo.
Cách nhận biết nhanh là nhìn bối cảnh và bố cục: cờ hội làng thường có ô vàng ở giữa hoặc các dải màu với tua, cắm ở đình, đền, đường rước; cờ Phật giáo có bố cục sọc dọc và sọc ngang theo một mẫu quốc tế cố định. Khi không chắc, hỏi người trông coi di tích là cách đơn giản nhất.
Ngũ sắc ngoài lá cờ
Hệ năm màu không chỉ nằm trên lá cờ. Trong đời sống Việt, có nhiều chỗ người ta dùng năm sắc, và cũng có nhiều chỗ người đời sau gán ngũ hành cho những thứ có nguồn gốc khác:
- Xôi ngũ sắc của người Tày, Nùng, Thái và nhiều dân tộc miền núi: màu lấy từ lá cây, củ, hoa trong vùng. Sách báo hay giải thích theo ngũ hành, nhưng chính người làm xôi thường kể về loài cây và mùa vụ hơn là về học thuyết.
- Dây chỉ ngũ sắc buộc cổ tay trẻ nhỏ vào dịp Tết Đoan ngọ ở một số nơi: một tục có gốc chung trong vùng Đông Á, thường được giải thích bằng ý cầu bình an.
- Trang phục và đồ tế trong nghi lễ đình làng: màu áo tế, màu khăn, màu lọng khác nhau tuỳ làng và tuỳ vai trò, đôi khi theo quy ước có gốc ngũ hành, đôi khi theo truyền thống riêng.
- Mỹ thuật dân gian: tranh, đồ thêu, đồ gốm dùng phối màu rực rỡ; không phải bức tranh năm màu nào cũng mang ý ngũ hành.
- Thiết kế hiện đại: nhiều logo, bao bì mượn bảng năm màu để gợi "chất Á Đông"; đó là cách dùng thẩm mỹ, nên ghi rõ nguồn gốc nếu muốn kể câu chuyện ngũ hành.
Nguyên tắc chung khi gặp một vật năm màu: hỏi xem màu ấy có được cộng đồng sở hữu nó giải thích theo ngũ hành không, hay chỉ do người ngoài gán vào. Câu trả lời thường thú vị hơn ta nghĩ, và giúp tránh những diễn giải đẹp mà không có căn cứ.
Dùng cờ ngũ sắc cho đúng khi tổ chức hội, dựng cảnh, thiết kế
Cờ ngũ sắc hiện được dùng nhiều ngoài hội làng: trong sự kiện văn hoá, sân khấu, phim ảnh, trang trí quán xá dịp Tết. Một vài bước giúp dùng nó đúng tinh thần, tránh những lỗi người trong nghề nhìn là thấy:
- Xác định bối cảnh: cờ ngũ sắc thuộc không gian lễ hội đình, đền, đường rước; đặt nó cạnh ban thờ Phật hay trong cảnh nhà thờ là lẫn hệ biểu tượng.
- Hỏi người cao tuổi hoặc ban quản lý di tích ở chính địa phương về kiểu cờ của làng: hình dáng, thứ tự màu, có tua, có đuôi nheo hay không.
- Giữ màu vàng ở vị trí trung tâm nếu làm theo kiểu phổ biến, vì đó là chỗ của Thổ trong hệ quy loại.
- Khi cần màu tối thứ năm, cân nhắc theo tập quán địa phương: nhiều nơi dùng tím hoặc lam thẫm thay cho đen.
- Nếu viết chú thích, ghi "năm màu theo hệ ngũ hành" thay vì gán cho mỗi màu một lời hứa may mắn; lá cờ là biểu tượng không gian, không phải bùa.
- Sau sự kiện, cất cờ cẩn thận như cách làng vẫn làm, tránh để cờ rách bạc treo mãi ngoài trời.
Những bước này không phải luật lệ, mà là cách tôn trọng một tục làng có gốc học thuyết lâu đời. Người làng nhìn thấy lá cờ được dựng đúng kiểu sẽ nhận ra ngay sự tôn trọng ấy.
Câu hỏi thường gặp
Cờ ngũ sắc là gì?
Cờ ngũ sắc, còn gọi là cờ hội hay cờ ngũ hành, là lá cờ năm màu cắm ở đình, đền và đường rước trong lễ hội làng. Năm màu bắt nguồn từ hệ quy loại ngũ hành, ứng với bốn phương và trung tâm, nên lá cờ biểu thị toàn bộ không gian cộng đồng.
Vì sao màu vàng thường nằm ở giữa cờ ngũ sắc?
Trong ngũ hành, màu vàng ứng với hành Thổ ở trung tâm, là chỗ dựa cho bốn hành còn lại. Màu vàng cũng dần gắn với ngôi vua, người được coi là ở trung tâm. Vì vậy nhiều lá cờ hội đặt ô vàng ở giữa, các màu khác bao quanh.
Vì sao cờ hội ít khi có màu đen?
Nhiều nơi thay màu đen bằng tím, lam thẫm hoặc xanh đậm. Cách giải thích phổ biến là kiêng màu đen trong dịp vui; cũng có ý kiến nói về kỹ thuật nhuộm hoặc cách gọi màu trong tiếng Việt cổ. Chưa có tư liệu để chọn một lời giải duy nhất.
Cờ ngũ sắc ở đình có giống cờ ở chùa không?
Không. Cờ Phật giáo quốc tế cũng có năm màu nhưng ra đời cuối thế kỷ XIX, các màu được giải thích theo giáo lý nhà Phật, không theo ngũ hành. Cờ hội làng thuộc truyền thống ngũ hành của đình, đền. Mỗi lá cờ có ý nghĩa riêng trong cộng đồng của nó.
Có mẫu chuẩn cờ ngũ sắc cho cả nước không?
Không có mẫu thống nhất. Mỗi làng, mỗi vùng giữ kiểu riêng về hình dáng, kích thước, thứ tự màu, có tua hay đuôi nheo. Khi một lá cờ khác với mô tả trong sách báo, đó là sự đa dạng của tục làng chứ không phải sai.
Xôi ngũ sắc có phải làm theo ngũ hành không?
Sách báo hay giải thích xôi ngũ sắc theo ngũ hành, nhưng màu xôi lấy từ lá cây, củ, hoa trong vùng, và người làm xôi thường kể về loài cây, mùa vụ. Nên coi phần ngũ hành là một cách diễn giải thêm, không phải nguồn gốc chắc chắn.