Nhiều ngày lễ tết cổ truyền rơi vào những ngày tháng trùng số lẻ theo âm lịch, như mùng 3 tháng 3, mùng 5 tháng 5, mùng 7 tháng 7, mùng 9 tháng 9; một cách giải thích phổ biến bắt nguồn từ quan niệm trong Hệ từ truyện của Kinh Dịch, theo đó số lẻ là số của trời, tức số dương, còn số chẵn là số của đất, tức số âm. Khi hai số dương gặp nhau, ngày ấy được coi là ngày đặc biệt.
Bài này đọc lịch tết Việt dưới góc học thuyết số âm dương: quan niệm số lẻ là dương có từ văn bản nào, vì sao hào dương trong Kinh Dịch gọi là "cửu", Đoan ngọ và Trùng cửu được giải thích ra sao, và chỗ nào học thuyết chỉ là một lớp giải thích được thêm vào sau. Bài không hướng dẫn mâm cúng, không bàn ngày tốt xấu; các ngày âm lịch được nêu theo âm lịch, không đổi sang dương lịch.
Số lẻ là số trời: gốc từ Hệ từ truyện
Hệ từ truyện, một trong mười thiên luận giải của Kinh Dịch, có đoạn đếm các số từ một đến mười và gán chúng cho trời và đất: "Thiên nhất, địa nhị, thiên tam, địa tứ, thiên ngũ, địa lục, thiên thất, địa bát, thiên cửu, địa thập". Đại ý: một là số trời, hai là số đất, ba là số trời, bốn là số đất, cứ thế đến mười. Như vậy các số lẻ một, ba, năm, bảy, chín thuộc về trời; các số chẵn thuộc về đất.
Trong hệ âm dương, trời là dương, đất là âm. Từ đó, số lẻ được gọi là số dương, số chẵn là số âm. Đoạn văn này về sau trở thành nền cho cả một nhánh "tượng số" trong Dịch học, và được dùng để giải thích các sơ đồ như Hà đồ, Lạc thư ở các đời sau.
Cần nói rõ: đây là một quan niệm triết học về con số, không phải một quy luật toán học. Người xưa dùng nó để sắp xếp thế giới vào hai cột âm dương, giống như họ sắp xếp ngày đêm, nóng lạnh, sáng tối. Hiểu như vậy, ta sẽ thấy vì sao nó có thể ảnh hưởng tới việc chọn ngày lễ mà không cần ai phải "chứng minh" số lẻ có gì đặc biệt.
Cửu và lục: tên gọi hào dương, hào âm
Ai từng đọc Kinh Dịch đều gặp những cách gọi như "sơ cửu", "cửu nhị", "lục tam", "thượng lục". Đó là tên gọi các hào trong một quẻ: hào dương được gọi là "cửu" (chín), hào âm được gọi là "lục" (sáu), kèm theo vị trí của hào từ dưới lên. Ví dụ "sơ cửu" là hào dương ở vị trí đầu tiên, "thượng lục" là hào âm ở vị trí trên cùng.
Vì sao lại là chín và sáu? Các nhà chú giải đưa ra nhiều cách giải thích. Một cách phổ biến gắn với phép bói cỏ thi trong Hệ từ: kết quả của phép tính ra các số sáu, bảy, tám, chín; chín là "lão dương", sáu là "lão âm", là những hào đã đến cực và sắp biến. Một cách giải thích khác dựa vào đoạn số trời số đất: chín là số dương lớn nhất trong các số lẻ từ một đến chín, nên đại diện cho dương; sáu là số âm ở giữa, được chọn đại diện cho âm.
Dù giải thích theo cách nào, điểm quan trọng là số chín đã gắn chặt với dương trong ngôn ngữ của Kinh Dịch. Đây là lý do số chín có vị trí đặc biệt trong nhiều biểu tượng văn hoá Đông Á, từ cách gọi ngày Trùng cửu đến cách dùng bội số của chín ở các công trình tế trời.
Các ngày trùng số lẻ trong năm âm lịch
Bảng dưới gom các ngày trùng số lẻ thường được nhắc tới, kèm tên gọi và cách giải thích theo âm dương. Tục cụ thể ở Việt Nam khác nhau theo vùng; cột "dấu vết ở Việt Nam" chỉ nêu những điều phổ biến.
| Ngày âm lịch | Tên thường gọi | Dấu vết ở Việt Nam | Cách giải thích theo số dương |
|---|---|---|---|
| Mùng 1 tháng 1 | Tết Nguyên đán | Tết lớn nhất trong năm | Một là số dương đầu tiên; ngày đầu của năm mới |
| Mùng 3 tháng 3 | Thượng tị (Trung Hoa), Hàn thực (cách gọi phổ biến ở Việt Nam) | Bánh trôi, bánh chay | Ba gặp ba, hai số dương trùng nhau |
| Mùng 5 tháng 5 | Đoan ngọ, Trùng ngũ | Tục "giết sâu bọ", rượu nếp, hoa quả | Năm gặp năm; năm là số dương ở giữa |
| Mùng 7 tháng 7 | Thất tịch | Truyện Ngưu Lang – Chức Nữ, mưa ngâu | Bảy gặp bảy |
| Mùng 9 tháng 9 | Trùng cửu, Trùng dương | Một số nơi còn giữ tục hoa cúc, rượu cúc | Chín là số dương lớn nhất, hai lần chín là "trùng dương" |
Nhìn bảng, bạn sẽ thấy một quy luật đẹp: ngày lễ rải đều trong nửa đầu và giữa năm theo các cặp số lẻ. Tuy vậy, không phải ngày nào cũng ra đời vì học thuyết số dương. Nhiều ngày có nguồn gốc riêng, từ mùa vụ, từ truyền thuyết, từ tục lệ địa phương, và lời giải thích bằng số dương được gắn thêm vào sau.
Lưu ý về tên gọi: ở Trung Hoa, Tết Hàn thực vốn rơi vào khoảng trước tiết Thanh minh, còn mùng 3 tháng 3 là tết Thượng tị. Ở Việt Nam, nhiều nơi gọi ngày mùng 3 tháng 3 là Tết Hàn thực và làm bánh trôi, bánh chay, một sự hoà nhập tên gọi khá đặc trưng.
Đoan ngọ: tháng Ngọ, giữa năm và khí dương
Tên "Đoan ngọ" thường được giải thích như sau: "đoan" là mở đầu, "ngọ" gắn với tháng Ngọ. Theo cách đặt tên tháng bằng địa chi phổ biến, tháng Giêng là tháng Dần, tháng Hai là Mão, tháng Ba là Thìn, tháng Tư là Tị, và tháng Năm là tháng Ngọ. Như vậy Đoan ngọ có thể hiểu là ngày đầu của tháng Ngọ theo một cách gọi, và ngày mùng 5 trùng với số tháng 5 nên còn có tên Trùng ngũ.
Theo hệ quy loại, chi Ngọ ứng với phương Nam, với hành Hoả, với giữa mùa hạ, là lúc khí dương lên cao nhất trong năm. Đoan ngọ rơi vào khoảng gần tiết Hạ chí, ngày dài nhất năm ở Bắc bán cầu. Trong học thuyết, Hạ chí là lúc dương cực thịnh và cũng là lúc một hào âm bắt đầu sinh ra, theo nguyên lý vật cực tắc phản.
Từ đây, các cách giải thích về tục Đoan ngọ thường dựa vào hình ảnh khí dương lên cực điểm, nóng nực, sâu bọ sinh sôi, và con người cần làm gì đó để giữ mình qua thời điểm chuyển giao. Tục "giết sâu bọ" của người Việt với rượu nếp, hoa quả buổi sáng là một tục dân gian có nhiều lớp giải thích; lớp học thuyết âm dương là một trong số đó, không phải lớp duy nhất.
Trùng cửu: khi số dương lớn nhất gặp nhau
Mùng 9 tháng 9 là ngày hai số chín gặp nhau. Vì chín là số dương lớn nhất trong dãy một đến chín, ngày này được gọi là Trùng cửu hoặc Trùng dương. Ở Trung Hoa, ngày Trùng dương gắn với tục leo lên chỗ cao, ngắm hoa cúc, uống rượu cúc; trong văn chương cổ có nhiều bài thơ viết vào dịp này, nói về nỗi nhớ quê, nhớ người thân.
Ở Việt Nam, Tết Trùng cửu không phổ biến bằng Đoan ngọ hay Trung thu. Một số gia đình và địa phương còn giữ tục làm lễ, dùng hoa cúc, nhưng ở phần lớn đô thị ngày này gần như đã mờ đi. Điều thú vị là ngay cả khi tục lệ mờ, tên gọi "Trùng dương" vẫn còn sống trong văn chương, trong tên đất, tên người, mang theo ý nghĩa dương khí sung mãn.
Dưới góc học thuyết, Trùng cửu là ví dụ thuần nhất của quan niệm số dương: không có truyền thuyết lớn nào bắt buộc ngày này phải là mùng 9 tháng 9, ngoài chính con số. Tuy nhiên, có những nhà nghiên cứu lưu ý rằng một số sách cổ đã coi việc dương quá thịnh là điều cần cẩn trọng, nên tục leo cao, uống rượu cúc cũng được giải thích như cách giữ mình. Hai cách đọc cho thấy một ngày có thể vừa được coi là đẹp vừa được coi là cần thận trọng, tuỳ người giải thích.
Mùng 3 tháng 3 và mùng 7 tháng 7: khi truyền thuyết lấn học thuyết
Không phải ngày trùng số lẻ nào cũng được người Việt nhớ đến qua con số. Mùng 3 tháng 3 với nhiều gia đình là ngày làm bánh trôi bánh chay, và lời giải thích phổ biến xoay quanh các tích truyện, tục tưởng nhớ, chứ ít ai nghĩ đến "ba gặp ba". Ở đây, lớp học thuyết số dương gần như chìm hẳn dưới lớp tục lệ và truyền thuyết.
Mùng 7 tháng 7 còn rõ hơn. Ngày Thất tịch gắn với truyền thuyết Ngưu Lang – Chức Nữ gặp nhau trên cầu Ô Thước, và mưa ngâu tháng Bảy được dân gian kể là nước mắt của đôi vợ chồng. Câu chuyện ấy mạnh đến mức gần như không ai giải thích ngày này bằng con số bảy. Ngày Thất tịch cũng gắn với việc quan sát hai ngôi sao trên trời, tức một yếu tố thiên văn, hơn là con số.
Những trường hợp này nhắc ta một nguyên tắc khi đọc văn hoá: một ngày lễ có thể có nhiều lớp nguồn gốc chồng lên nhau. Học thuyết số dương giải thích tốt vì sao các ngày lễ hay rơi vào ngày trùng số lẻ, nhưng không giải thích được nội dung và cảm xúc của từng ngày. Phần ấy thuộc về truyền thuyết, mùa vụ và đời sống cộng đồng.
Những điều nên nhớ khi giải thích "ngày trùng"
Nếu bạn viết bài, dạy học hay kể cho con cháu về các ngày trùng số lẻ, vài điều giúp giải thích đúng mực:
- Nói rõ nguồn của quan niệm số lẻ là dương: đoạn số trời số đất trong Hệ từ truyện của Kinh Dịch.
- Phân biệt lớp học thuyết với lớp tục lệ, truyền thuyết; đừng gán mọi ý nghĩa của một ngày lễ cho con số.
- Giữ ngày theo âm lịch khi nói chung; nếu cần ngày dương lịch của một năm cụ thể thì tra lịch chính thức, không tự quy đổi.
- Tránh biến ngày trùng thành chuyện tốt xấu, kiêng kỵ hay lời đoán; học thuyết số dương là cách người xưa sắp xếp thời gian, không phải lời phán về vận may.
- Tôn trọng sự khác nhau giữa các vùng: cùng một ngày, nơi này còn giữ tục, nơi kia đã bỏ, cả hai đều là một phần của văn hoá Việt.
Giải thích như vậy, các ngày trùng số lẻ hiện ra như một bức tranh nhiều lớp: bên dưới là một ý tưởng triết học cổ về con số, bên trên là đời sống, mùa vụ và những câu chuyện mà người Việt đã thêm vào qua nhiều thế hệ. Nhìn thấy cả hai lớp, bạn sẽ hiểu lịch tết của mình sâu hơn.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao số lẻ được gọi là số dương?
Hệ từ truyện của Kinh Dịch có đoạn gán các số lẻ một, ba, năm, bảy, chín cho trời và các số chẵn cho đất. Trời thuộc dương, đất thuộc âm, nên số lẻ được gọi là số dương, số chẵn là số âm. Đây là quan niệm triết học, không phải quy luật toán học.
Vì sao hào dương trong Kinh Dịch gọi là cửu?
Có nhiều cách giải thích. Một cách gắn với phép bói cỏ thi, trong đó chín là lão dương sắp biến. Một cách khác cho rằng chín là số dương lớn nhất trong dãy một đến chín nên đại diện cho dương; tương tự, hào âm được gọi là lục.
Đoan ngọ nghĩa là gì?
Theo cách giải thích phổ biến, đoan là mở đầu, ngọ gắn với tháng Ngọ, tức tháng Năm âm lịch theo cách gọi tháng bằng địa chi. Ngày mùng 5 tháng 5 còn gọi là Trùng ngũ. Đoan ngọ rơi gần Hạ chí, lúc khí dương lên cao nhất theo học thuyết.
Vì sao mùng 9 tháng 9 gọi là Trùng dương?
Chín là số dương lớn nhất trong dãy một đến chín. Ngày mùng 9 tháng 9 có hai số chín gặp nhau, nên gọi là Trùng cửu hoặc Trùng dương. Ở Việt Nam, một số nơi còn giữ tục dùng hoa cúc vào ngày này, nhưng không phổ biến bằng các tết khác.
Tết Hàn thực có đúng là mùng 3 tháng 3 không?
Ở Việt Nam, nhiều nơi gọi mùng 3 tháng 3 âm lịch là Tết Hàn thực và làm bánh trôi, bánh chay. Ở Trung Hoa, Hàn thực vốn rơi vào khoảng trước tiết Thanh minh, còn mùng 3 tháng 3 là tết Thượng tị. Đây là một sự hoà nhập tên gọi đặc trưng của Việt Nam.
Ngày trùng số lẻ có phải ngày tốt để làm việc lớn không?
Học thuyết số dương chỉ là cách người xưa sắp xếp và đặt tên thời gian, không phải lời phán về vận may. Các ngày này mang ý nghĩa văn hoá, lễ tết; việc chọn ngày làm việc lớn nên dựa trên điều kiện thực tế của gia đình và công việc.