Vượng, tướng, hưu, tù, tử: năm trạng thái của ngũ hành theo mùa và ý niệm “thời”

Vượng, tướng, hưu, tù, tử là năm trạng thái mạnh yếu của mỗi hành tuỳ theo mùa. Quy tắc phổ biến: hành đang làm chủ mùa thì vượng; hành được hành ấy sinh ra thì tướng; hành sinh ra hành ấy thì hưu; hành khắc hành ấy thì tù; hành bị hành ấy khắc thì tử. Ví dụ mùa xuân: Mộc vượng, Hoả tướng, Thuỷ hưu, Kim tù, Thổ tử.

Khái niệm này được dùng rất rộng trong các môn ứng dụng đời sau, từ lịch pháp, tướng số đến binh thư. Bài này không dạy cách dùng nó để xem ngày hay đoán vận; bài đọc nó như một ý tưởng trong lịch sử tư tưởng: vì sao người xưa cần nói tới mạnh yếu theo mùa, quy tắc được dựng từ sinh khắc ra sao, và nó nói gì về ý niệm “thời” trong văn hoá phương Đông.

Vấn đề cần giải quyết: một hành không mạnh như nhau quanh năm

Hai vòng tương sinh và tương khắc mô tả quan hệ giữa các hành như thể chúng luôn ngang sức. Nhưng nếu ngũ hành là năm pha của một năm, thì rõ ràng mỗi hành chỉ thật sự nổi bật trong mùa của nó. Mộc mạnh vào mùa xuân khi cây cối đâm chồi, nhưng vào mùa thu lá rụng thì Mộc đâu còn sức như trước. Cần một cách nói để mô tả sức mạnh tương đối của mỗi hành theo thời gian.

Vượng, tướng, hưu, tù, tử chính là cách nói ấy. Thay vì hỏi “Mộc có khắc Thổ không”, người ta hỏi thêm “vào lúc này Mộc mạnh hay yếu, Thổ mạnh hay yếu”. Quan hệ khắc của một hành đang vượng lên một hành đang tử sẽ khác hẳn quan hệ của một hành đang tù với một hành đang tướng. Bằng cách thêm chiều thời gian, hệ ngũ hành trở nên linh hoạt hơn nhiều.

Điều đáng nói là quy tắc này không tạo ra quan hệ mới nào ngoài sinh và khắc; nó chỉ dùng chính sinh khắc để tính ra năm trạng thái. Đó là một ví dụ đẹp về cách các nhà lý luận cổ mở rộng hệ thống mà vẫn giữ nó gọn: không thêm luật, chỉ khai thác luật đã có theo một chiều mới.

Năm chữ và lý lẽ của từng trạng thái

Vượng. Hành đang làm chủ mùa, ở đỉnh sức. Mùa xuân Mộc vượng, mùa hạ Hoả vượng, mùa thu Kim vượng, mùa đông Thuỷ vượng; Thổ vượng vào khoảng mười tám ngày cuối mỗi mùa theo lối Thổ vượng tứ quý.

Tướng. Hành được hành vượng sinh ra. Chữ tướng gợi hình ảnh vị quan phụ tá đang lên: được nuôi dưỡng, sắp tới lượt mình. Mùa xuân Mộc vượng sinh Hoả, nên Hoả tướng, và mùa sau đúng là mùa hạ của Hoả.

Hưu. Hành sinh ra hành vượng. Chữ hưu là nghỉ: hành này vừa “sinh” xong, đã trao sức cho hành con và lui về nghỉ. Mùa xuân, Thuỷ sinh Mộc nên Thuỷ hưu; mùa trước là mùa đông của Thuỷ vừa qua.

Tù. Hành khắc hành vượng. Chữ tù là bị giam: hành này vốn có sức khắc, nhưng gặp đối thủ đang ở đỉnh nên bị kìm lại, không thi triển được. Mùa xuân, Kim khắc Mộc nhưng Mộc đang vượng, nên Kim tù.

Tử. Hành bị hành vượng khắc. Chữ tử là chết, ở đây hiểu là suy yếu nhất. Mùa xuân Mộc vượng khắc Thổ, nên Thổ tử. Chữ “tử” là thuật ngữ chỉ mức yếu nhất trong năm mức, không mang nghĩa đen về sự sống chết.

Bảng năm trạng thái theo mùa

Bảng dưới áp quy tắc cho năm thời đoạn. Cột Thổ vượng ứng với khoảng giao mùa cuối mỗi mùa theo lối Thổ vượng tứ quý; một số sách dùng trưởng hạ thay cho cách này.

Đọc theo cột sẽ thấy một nhịp đều: mỗi hành đi qua đủ năm trạng thái trong một năm. Đọc theo dòng sẽ thấy cột Tướng luôn là hành của mùa kế tiếp, cột Hưu luôn là hành của mùa vừa qua. Năm trạng thái vì thế không chỉ là bảng mạnh yếu mà còn là hình ảnh của dòng thời gian: đang lên, đang đỉnh, vừa qua, bị kìm, suy nhất.

Cũng cần nói rõ: bảng này là kết quả suy luận trong hệ thống, không phải số liệu quan sát. Không ai đo được Kim “tù” vào mùa xuân. Giá trị của nó nằm ở sự nhất quán nội tại và ở hình ảnh về thời gian nó gợi ra.

Theo chân một hành qua cả năm: ví dụ hành Mộc

Cách dễ nhất để thấy logic của năm trạng thái là theo một hành đi hết một vòng năm. Lấy Mộc làm ví dụ. Mùa xuân, Mộc làm chủ nên vượng. Sang hạ, Hoả làm chủ; Mộc là hành sinh ra Hoả nên chuyển sang hưu, như người vừa trao việc cho con. Đến khoảng giao mùa thuộc Thổ, Mộc là hành khắc Thổ nhưng Thổ đang vượng, nên Mộc bị kìm lại, ở trạng thái tù.

Sang thu, Kim làm chủ và Kim khắc Mộc; Mộc bị hành vượng khắc nên rơi xuống tử, mức yếu nhất. Đây cũng là lúc lá rụng, cây cối trơ cành, một hình ảnh khớp với chữ tử theo nghĩa suy kiệt. Đến đông, Thuỷ làm chủ; Thuỷ sinh Mộc nên Mộc được nuôi, lên tướng, chuẩn bị cho mùa xuân kế tiếp khi Mộc lại vượng.

Vòng xuân vượng, hạ hưu, giao mùa tù, thu tử, đông tướng của Mộc là một chu kỳ khép kín. Bốn hành còn lại cũng đi qua đúng năm trạng thái, chỉ lệch pha nhau. Nhìn như vậy, bảng năm trạng thái giống một bản nhạc năm bè, mỗi bè lên xuống theo nhịp riêng nhưng cùng một tiết tấu chung của năm. Đó là lý do nhiều người học thấy quy tắc này dễ nhớ hơn khi theo một hành qua cả năm, thay vì học thuộc từng dòng của bảng.

Nguồn gốc và những tên gọi khác

Ý tưởng mỗi hành có những trạng thái thịnh suy khác nhau theo mùa xuất hiện khá sớm trong văn bản đời Hán. Sách Hoài Nam Tử, biên soạn dưới sự bảo trợ của Lưu An đầu đời Tây Hán, đã có một chuỗi năm trạng thái tương tự cho các hành theo mùa, dùng những chữ khác như tráng, lão, sinh, tù, tử. Bộ năm chữ vượng, tướng, hưu, tù, tử phổ biến hôm nay là cách gọi được định hình và dùng rộng rãi trong các sách đời sau.

Về sau, quy tắc này được dùng trong rất nhiều lĩnh vực: các sách lịch pháp dân gian, các môn tướng số, các binh thư bàn thời tiết và thời cơ. Trong các ứng dụng ấy, người ta còn tinh chỉnh thêm, chẳng hạn chia nhỏ theo tháng, hay kết hợp với can chi của ngày. Học Thuyết không đi vào các ứng dụng đó, vì chúng thuộc những trang chuyên về lá số, chọn ngày; điều đáng giữ ở đây là bộ khung lý thuyết.

Cũng nên nói rằng tên gọi và chi tiết có thể khác nhau giữa các sách. Một số tài liệu dùng chữ “vương” thay “vượng”; một số xếp thứ tự trình bày khác. Khi đọc một văn bản cụ thể, hãy theo định nghĩa của chính văn bản ấy. Quy tắc gốc thì khá ổn định vì nó được suy thẳng từ hai vòng sinh khắc.

Ý niệm “thời”: điều đáng giữ lại từ năm trạng thái

Đằng sau bảng vượng tướng hưu tù tử là một ý tưởng rất phương Đông: giá trị và sức mạnh của một thứ không cố định mà tuỳ thời. Cùng một hành Mộc, mùa xuân là đỉnh, mùa thu là đáy. Không có hành nào luôn mạnh, cũng không hành nào luôn yếu. Mỗi hành có lúc lên, lúc xuống, và vòng ấy lặp lại.

Ý niệm “thời” này gặp lại ở nhiều nơi trong tư tưởng cổ. Kinh Dịch đặc biệt coi trọng thời: cùng một hào, ở thời này là tốt, ở thời khác là không hợp, và các nhà chú giải thường nhắc người đọc rằng hiểu thời quan trọng như hiểu tượng. Trong văn hoá nông nghiệp, “được mùa”, “trái mùa”, “đúng thời vụ” là những khái niệm sống còn. Năm trạng thái của ngũ hành là cách hệ thống hoá trực giác ấy bằng ngôn ngữ năm hành.

Đọc theo cách này, vượng tướng hưu tù tử có thể gợi một thái độ sống điềm tĩnh: lúc đang vượng không nên nghĩ mình mạnh mãi, lúc đang hưu hay tù cũng không có nghĩa là hết. Đó là một suy ngẫm mang tính triết lý, khác hẳn việc dùng bảng để đoán chuyện may rủi cụ thể của một người. Học Thuyết dừng ở tầng suy ngẫm ấy.

Những hiểu lầm thường gặp về năm trạng thái

Khi khái niệm này đi vào các tài liệu phổ thông, có vài hiểu lầm hay lặp lại:

• Coi “tử” là điềm xấu theo nghĩa đen: thật ra đó chỉ là mức yếu nhất trong năm mức, và mỗi hành đều phải đi qua nó một lần trong năm.
• Coi vượng là luôn tốt: trong các khái niệm như tương thừa, một hành quá vượng có thể gây lệch cho cả hệ; mạnh nhất không đồng nghĩa với tốt nhất.
• Nghĩ rằng năm trạng thái là một luật riêng: thật ra chúng được suy thẳng từ hai vòng sinh khắc, không thêm quan hệ mới nào.
• Bỏ qua chuyện các sách xếp Thổ khác nhau: dùng lối Thổ vượng tứ quý hay lối trưởng hạ sẽ cho bảng hơi khác nhau ở phần của Thổ.
• Đem bảng đi suy chuyện may rủi của một người cụ thể: đó là bước ứng dụng của các môn riêng, nằm ngoài phạm vi khái niệm như một ý tưởng.

Tránh được những hiểu lầm này, người đọc sẽ thấy năm trạng thái là một trong những phần tinh tế nhất của học thuyết ngũ hành: gọn, nhất quán, và gợi một cách nhìn về thời gian mà nhiều nền văn hoá nông nghiệp đều chia sẻ.

Câu hỏi thường gặp

Vượng tướng hưu tù tử là gì?

Đây là năm trạng thái mạnh yếu của mỗi hành theo mùa. Hành làm chủ mùa thì vượng, hành được nó sinh thì tướng, hành sinh ra nó thì hưu, hành khắc nó thì tù, hành bị nó khắc thì tử. Quy tắc được suy thẳng từ hai vòng sinh khắc.

Mùa xuân hành nào vượng, hành nào tử?

Theo quy tắc, mùa xuân Mộc vượng, Hoả tướng, Thuỷ hưu, Kim tù, Thổ tử. Mộc làm chủ mùa, Hoả được Mộc sinh, Thuỷ vừa sinh ra Mộc, Kim khắc Mộc nhưng bị kìm, còn Thổ bị Mộc khắc nên yếu nhất.

Chữ “tử” ở đây có nghĩa là chết không?

Không theo nghĩa đen. Tử là thuật ngữ chỉ mức yếu nhất trong năm mức, dành cho hành bị hành đang vượng khắc. Qua mùa khác, chính hành ấy có thể lên tướng hay vượng, nên đây là trạng thái tạm thời trong một vòng.

Thổ vượng vào lúc nào?

Theo lối Thổ vượng tứ quý, Thổ vượng vào mười tám ngày cuối mỗi mùa. Một số sách dùng trưởng hạ, tức khoảng cuối hạ, làm mùa của Thổ. Tuỳ cách xếp mà bảng năm trạng thái có thêm một cột giao mùa hay một mùa riêng.

Năm trạng thái này có từ khi nào?

Hoài Nam Tử đầu đời Tây Hán đã có một chuỗi năm trạng thái tương tự dùng những chữ khác. Bộ tên vượng, tướng, hưu, tù, tử được dùng rộng rãi trong các sách đời sau, từ lịch pháp đến binh thư, và có khác biệt nhỏ giữa các tài liệu.

Có nên dùng bảng này để chọn ngày làm việc lớn không?

Học Thuyết chỉ giảng khái niệm như một ý tưởng về thời. Các phép chọn ngày dựa trên ngũ hành thuộc tập tục và các môn ứng dụng riêng, nằm ngoài phạm vi học thuyết. Quyết định việc lớn nên dựa trên điều kiện thực tế của gia đình và công việc.