Lão Tử là ai: Sử ký chép gì, truyền thuyết cửa Hàm Cốc và cuộc tranh luận niên đại

Lão Tử là tên gọi tôn kính dành cho người được xem là tác giả sách Lão Tử, về sau gọi là Đạo Đức Kinh, và là người khởi đầu dòng tư tưởng Đạo gia. Nguồn chính về đời ông là một truyện ngắn trong Sử ký của Tư Mã Thiên, viết khoảng bốn thế kỷ sau thời ông được cho là đã sống. Theo truyện ấy, ông họ Lý, tên Nhĩ, tên chữ là Đam, người nước Sở, làm chức quan coi kho sách của nhà Chu.

Điều đáng chú ý là chính Tư Mã Thiên cũng không chắc. Ông chép song song mấy thuyết khác nhau rồi để ngỏ. Những chi tiết người Việt quen thuộc như cưỡi trâu xanh qua cửa Hàm Cốc, sống hai trăm tuổi, hay về sau thành Thái Thượng Lão Quân, phần lớn là lớp truyện kể và tín ngưỡng bồi đắp qua nhiều đời. Bài này tách từng lớp: đâu là điều sử liệu chép, đâu là truyền thống, và giới nghiên cứu hôm nay nghĩ gì.

Sử ký chép gì về Lão Tử

Truyện về Lão Tử nằm trong thiên Lão Tử Hàn Phi liệt truyện của Sử ký, ghép chung với Trang Tử, Thân Bất Hại và Hàn Phi. Cách ghép ấy cho thấy đời Hán đã coi các nhân vật này có họ hàng tư tưởng với nhau, dù hôm nay ta xếp Hàn Phi vào Pháp gia. Phần dành cho Lão Tử rất ngắn, chỉ vài trăm chữ, và gồm cả những đoạn tự mâu thuẫn.

Đại ý truyện như sau. Lão Tử người làng Khúc Nhân, hương Lệ, huyện Khổ của nước Sở, họ Lý, tên Nhĩ, tên chữ Đam, làm quan giữ kho sách của nhà Chu. Khổng Tử từng đến hỏi ông về lễ; ông khuyên Khổng Tử bỏ cái khí kiêu và lòng ham muốn nhiều. Khổng Tử về nói với học trò rằng chim thì biết bay, cá thì biết bơi, thú thì biết chạy, còn rồng cưỡi mây gió lên trời thì không biết được, Lão Tử giống như rồng.

Ông tu Đạo và Đức, chủ trương ẩn mình, không cầu danh. Ở nhà Chu lâu, thấy nhà Chu suy, ông bỏ đi. Đến một cửa ải, viên quan giữ ải xin ông viết sách để lại. Ông viết sách hai thiên, nói về ý nghĩa của Đạo và Đức, hơn năm nghìn chữ, rồi đi, không ai biết ông mất ở đâu. Truyện còn ghi một dòng hậu duệ: con ông tên Tông, làm tướng nước Nguỵ, và kể xuống mấy đời con cháu.

Đoạn này là xương sống của mọi tiểu sử Lão Tử về sau. Nhưng cần nhớ khoảng cách thời gian: Tư Mã Thiên sống đầu thời Hán Vũ Đế, tức khoảng thế kỷ II đến I trước Công nguyên, còn Lão Tử nếu đúng là người cùng thời Khổng Tử thì sống khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên. Ông viết dựa trên truyền văn và tư liệu đời trước, không phải ghi chép của người chứng kiến.

Ba nhân vật trong một truyện: Lão Đam, Lão Lai Tử, Thái sử Đam

Lão Đam, người giữ kho sách nhà Chu. Đây là nhân vật chính của truyện, người được Khổng Tử hỏi lễ và để lại sách năm nghìn chữ. Tên Đam với nghĩa tai dài cũng hợp với tên Nhĩ là tai, điều mà một số nhà nghiên cứu cho là dấu hiệu của một biệt danh hơn là tên thật.

Lão Lai Tử, người nước Sở cùng thời Khổng Tử. Tư Mã Thiên chép thêm rằng có người nói Lão Lai Tử cũng là người Sở, viết sách mười lăm thiên bàn về công dụng của Đạo gia, sống cùng thời Khổng Tử. Ông không khẳng định Lão Lai Tử là Lão Tử, chỉ ghi lại một thuyết đang lưu hành.

Thái sử Đam, người gặp Tần Hiến Công. Truyện ghi tiếp: hơn một trăm năm sau khi Khổng Tử mất, sử quan nhà Chu tên Đam vào gặp Tần Hiến Công. Có người nói Đam ấy chính là Lão Tử, có người nói không phải, đời không ai biết đúng sai. Nếu chấp nhận đồng nhất này, Lão Tử phải sống cực lâu.

Tuổi thọ và lời bình của sử gia. Chính vì gom các thuyết lại, truyện mới có câu Lão Tử có lẽ sống hơn một trăm sáu mươi tuổi, có người nói hơn hai trăm tuổi, nhờ tu Đạo mà dưỡng thọ. Đọc kỹ thì đây là cách một sử gia thận trọng ghi lại những điều nghe được, chứ không phải xác nhận một con người sống hai thế kỷ.

Ý nghĩa của sự không chắc ấy. Một truyện ký mà tác giả tự nêu ba khả năng cho thấy ngay từ đời Hán, thân thế Lão Tử đã mờ. Khi đọc các tiểu sử hiện đại kể Lão Tử như một nhân vật rõ ràng, bạn nên nhớ rằng phần chắc chắn chỉ là: đời Hán tin có một người như vậy, và cuốn sách mang tên ông đã lưu hành.

Cửa ải, Doãn Hỉ và con trâu xanh: phần nào là truyền thống thêm vào

Sử ký chỉ nói Lão Tử đến một cửa ải, không nói chắc là ải nào. Cách hiểu phổ biến về sau đặt nơi ấy ở Hàm Cốc quan, cửa ải nổi tiếng trên đường từ trung nguyên sang đất Tần; cũng có thuyết nói là Tán Quan. Viên quan giữ ải trong văn bản được gọi là quan lệnh Doãn Hỉ. Một số học giả lưu ý câu chữ gốc có thể đọc theo hai cách: Doãn Hỉ là tên người, hoặc quan lệnh họ Doãn vui mừng mà nói. Truyền thống chọn cách đầu, và Doãn Hỉ dần thành một nhân vật có tiểu sử riêng.

Hình ảnh ông già cưỡi trâu xanh đi về phía tây không có trong Sử ký. Nó xuất hiện trong các truyện kể và tranh vẽ đời sau, rồi trở thành biểu tượng quen thuộc đến mức nhiều người tưởng là sử liệu. Trên đồ gốm, tranh khắc gỗ và tượng nhỏ ở Việt Nam, motif ông lão cưỡi trâu cũng thường được gọi là Lão Tử xuất quan.

Từ chuyện Lão Tử đi về phía tây không ai biết đâu, đời sau còn nảy ra những lớp kể mới. Đáng kể nhất là thuyết Lão Tử sang đất Hồ để giáo hoá, được viết thành sách vào khoảng đời Tấn và trở thành đề tài tranh cãi giữa giới Phật giáo và Đạo giáo suốt nhiều thế kỷ. Đây là chuyện của lịch sử tôn giáo về sau, không phải thông tin về con người Lão Tử.

Khi gặp các chi tiết này trong sách, bạn có thể đặt một câu hỏi đơn giản: chi tiết ấy có trong Sử ký hay không. Nếu không, gần như chắc chắn nó thuộc lớp truyền thống, đáng quý như văn hoá nhưng không nên kể như sự kiện.

Khổng Tử hỏi lễ Lão Tử: giai thoại và nguồn

Cuộc gặp giữa Khổng Tử và Lão Tử là giai thoại được kể nhiều nhất. Nguồn của nó không chỉ là Sử ký. Trong Lễ ký, thiên Tăng Tử vấn, Khổng Tử nhiều lần nói đã nghe Lão Đam giảng về lễ tang, trong đó có chuyện đang đưa tang thì gặp nhật thực và nên dừng lại thế nào. Ở đây Lão Đam hiện lên như một người thạo nghi lễ, khá khác hình ảnh người chê lễ nghĩa trong Đạo Đức Kinh.

Sách Trang Tử thì kể rất nhiều cuộc đối thoại giữa Khổng Tử và Lão Đam, phần lớn ở ngoại thiên và tạp thiên. Trong đó Lão Đam luôn là người giảng, Khổng Tử là người hỏi, thậm chí bị chê. Giới nghiên cứu đọc các đoạn này như ngụ ngôn của trường phái Trang Tử, dùng tên hai nhân vật nổi tiếng để đặt hai lối nghĩ cạnh nhau, chứ không phải biên bản gặp gỡ.

Vì có cả nguồn Nho gia lẫn nguồn Đạo gia nhắc tới, nhiều người cho rằng đã có một người tên Lão Đam được Khổng Tử kính trọng về lễ. Nhưng việc người ấy có phải tác giả Đạo Đức Kinh hay không là câu hỏi khác hẳn, và chính đây là chỗ cuộc tranh luận thế kỷ XX bùng lên. Phần tiểu sử Khổng Tử và cách Nho gia nhìn cuộc gặp này, bạn có thể tìm ở các tài liệu chuyên về Nho giáo.

Cuộc tranh luận niên đại thế kỷ XX và điều khảo cổ thay đổi

Đầu thế kỷ XX, khi giới học thuật Trung Hoa xem xét lại cổ sử bằng phương pháp phê bình văn bản, niên đại Lão Tử trở thành một đề tài nóng. Hồ Thích, trong bộ lịch sử triết học của mình, giữ quan điểm truyền thống rằng Lão Tử sống trước Khổng Tử. Lương Khải Siêu phản bác, nêu nhiều lý do để cho rằng sách Lão Tử ra đời muộn hơn, vào thời Chiến Quốc.

Những lý lẽ của phía cho là muộn thường gồm: văn phong sách gọn, có vần, giống văn thời Chiến Quốc hơn thời Xuân Thu; sách phê phán nhân nghĩa, mà cặp khái niệm nhân nghĩa được cho là phổ biến từ thời Mạnh Tử; một số chức danh và cách nói về chiến tranh, về nước lớn nước nhỏ mang dấu thời Chiến Quốc. Phía bảo vệ thì cho rằng một văn bản có thể được chỉnh sửa nhiều lần, văn phong muộn không chứng minh tư tưởng muộn.

Năm 1993, việc khai quật ngôi mộ Quách Điếm ở Hồ Bắc làm thay đổi cục diện. Trong mộ có những bó thẻ tre chứa khoảng một phần ba nội dung tương ứng với Đạo Đức Kinh hiện hành, và mộ được xác định vào khoảng cuối thế kỷ IV trước Công nguyên. Điều này cho thấy ít nhất một phần lớn văn bản đã lưu hành trước năm 300 trước Công nguyên.

Phát hiện ấy không trả lời được Lão Tử là ai, nhưng loại bỏ những thuyết đặt toàn bộ sách vào đời Hán. Quan điểm khá phổ biến hiện nay là sách hình thành dần, có lõi cổ và được biên tập qua nhiều đời, còn tác giả là một nhân vật mà ta chỉ biết qua lớp truyền thuyết. Cách hiểu này giải thích được vì sao văn bản vừa có đoạn rất cổ vừa có đoạn mang dấu thời sau.

Bảng phân lớp: sử liệu, truyền thống và tín ngưỡng về Lão Tử

Bảng dưới xếp các điều hay được kể về Lão Tử theo nguồn gốc của chúng. Mục đích không phải bác bỏ truyền thống, mà để bạn biết khi kể chuyện thì nên dùng chữ "sử chép" hay "tương truyền".

Nhìn vào bảng, phần thuộc lớp sử liệu thật ra rất mỏng, và chỉ dựa vào một nguồn chính. Đó là lý do các sách nghiêm túc thường viết "tương truyền Lão Tử…" khi kể bất cứ chi tiết đời tư nào.

Từ triết gia thành thần: hình ảnh Lão Tử đổi thay qua các đời

Hình ảnh Lão Tử không đứng yên sau Sử ký. Mỗi thời đọc ông theo nhu cầu của mình, và lớp hình ảnh sau thường che lớp trước. Có thể tóm theo mấy chặng lớn:

• Thời Chiến Quốc: Lão Đam là một nhà tư tưởng được các sách như Trang Tử, Hàn Phi Tử dẫn lời. Hàn Phi thậm chí có hai thiên giải thích và minh hoạ lời Lão Tử, đọc ông như người dạy thuật trị nước.
• Đầu đời Hán: Lão Tử được ghép với Hoàng Đế thành học thuyết Hoàng Lão, được một số người trong triều đình chuộng như đường lối cai trị thanh tĩnh, ít can thiệp.
• Cuối Đông Hán: sử chép đã có lễ tế Lão Tử trong cung, và các nhóm tôn giáo mới bắt đầu thần hoá ông. Lão Tử dần trở thành hiện thân của Đạo, tôn hiệu Thái Thượng Lão Quân.
• Đời Đường: hoàng tộc họ Lý nhận Lão Tử làm tổ tiên, đưa sách Lão Tử lên địa vị kinh điển trong triều, có lúc dùng vào thi cử.
• Ở Việt Nam: Lão Tử vừa có mặt như một trong ba vị đứng đầu Tam giáo trong các điện thờ dân gian, vừa có mặt như tác giả mà nhà nho đọc để tìm chữ nhàn, chữ tri túc.
• Thời hiện đại: Lão Tử được đọc lại như một triết gia, được dịch sang hàng chục thứ tiếng, và cũng bị trích sai rất nhiều trên mạng xã hội dưới dạng câu nói truyền cảm hứng không có trong sách.

Khi gặp một câu được gán cho Lão Tử, cách kiểm nhanh nhất là tìm xem nó thuộc chương nào của Đạo Đức Kinh. Câu không có chương nào đi kèm thường là câu đời sau đặt vào miệng ông.

Câu hỏi thường gặp

Lão Tử có phải nhân vật có thật không?

Không có bằng chứng độc lập nào ngoài các văn bản đời sau. Nhiều học giả cho rằng có thể đã có một người tên Lão Đam được kính trọng, nhưng các chi tiết đời tư đều khó kiểm chứng. Cuốn sách mang tên ông thì chắc chắn có thật và đã lưu hành từ trước năm 300 trước Công nguyên.

Lão Tử sống cùng thời hay trước Khổng Tử?

Truyền thống, dựa vào Sử ký, cho rằng Lão Tử lớn tuổi hơn và cùng thời Khổng Tử. Nhiều học giả thế kỷ XX cho rằng sách ra đời muộn hơn, thời Chiến Quốc. Hiện chưa có kết luận chung, điều tương đối chắc là văn bản có lõi cổ và được chỉnh sửa qua thời gian.

Chữ Lão Tử nghĩa là gì?

Lão nghĩa là già, Tử là cách gọi tôn kính dành cho thầy hay bậc học giả, giống như Khổng Tử, Mạnh Tử. Lão Tử có thể hiểu là bậc thầy già. Có thuyết nói chữ Lão là họ của ông, nhưng thuyết phổ biến vẫn đọc theo nghĩa tôn xưng.

Cửa ải nơi Lão Tử viết sách là Hàm Cốc quan phải không?

Sử ký chỉ ghi một cửa ải, không nêu tên. Hàm Cốc quan là cách hiểu phổ biến của đời sau, ngoài ra còn có thuyết Tán Quan. Khi viết hay kể, bạn nên ghi "tương truyền là cửa Hàm Cốc" thay vì khẳng định.

Thái Thượng Lão Quân có phải là Lão Tử không?

Trong Đạo giáo, Thái Thượng Lão Quân là danh hiệu tôn thờ Lão Tử như hiện thân của Đạo. Đây là lớp tín ngưỡng hình thành từ cuối Đông Hán trở đi, khác với Lão Tử như tác giả triết học. Hai hình ảnh này nên được phân biệt khi đọc sách sử tư tưởng.

Có nên tin những câu nói của Lão Tử lan truyền trên mạng?

Nên thận trọng. Nhiều câu nổi tiếng trên mạng không có trong Đạo Đức Kinh hoặc là bản diễn ý đã đi rất xa nguyên văn. Cách kiểm là tìm chương tương ứng trong một bản dịch có kèm nguyên văn Hán Việt, nếu không tìm thấy thì nhiều khả năng câu đó được gán cho ông.