Câu hỏi Needham là câu hỏi do nhà hoá sinh người Anh Joseph Needham nêu ra: vì sao Trung Hoa từng dẫn đầu thế giới về nhiều kỹ thuật trong hơn một nghìn năm, mà cuộc cách mạng khoa học hiện đại lại diễn ra ở châu Âu? Bản thân Needham không cho rằng âm dương ngũ hành là thủ phạm chính; ông nghiêng về các nguyên nhân xã hội – kinh tế, và đánh giá tư duy âm dương ngũ hành khá công bằng.
Câu hỏi này quan trọng với người học về học thuyết phương Đông, vì nó buộc ta trả lời một câu khó: âm dương ngũ hành là gì trong quan hệ với khoa học, là mầm mống, là vật cản, hay là một thứ khác hẳn? Bài này giới thiệu Needham, công trình đồ sộ của ông, cách ông đọc âm dương ngũ hành, và những phản biện về sau.
Joseph Needham là ai
Joseph Needham (1900–1995) vốn là nhà hoá sinh tại Đại học Cambridge, có công trình về hoá sinh phôi. Năm 1937, ông gặp một nhóm nhà khoa học trẻ Trung Hoa sang Cambridge làm nghiên cứu, trong đó có Lỗ Quế Trân (Lu Gwei-djen), người về sau trở thành cộng sự lâu năm của ông. Qua họ, Needham bắt đầu học chữ Hán và say mê lịch sử khoa học Trung Hoa.
Trong Chiến tranh thế giới thứ hai, ông sang Trung Hoa, làm việc nhiều năm trong một văn phòng hợp tác khoa học giữa Anh và Trung Hoa, đi qua nhiều tỉnh, thăm các phòng thí nghiệm và thư viện sơ tán. Chuyến đi cho ông khối tư liệu và quan hệ để bắt đầu một dự án cả đời.
Dự án đó là bộ Science and Civilisation in China (Khoa học và văn minh Trung Hoa), tập đầu tiên ra năm 1954 tại nhà xuất bản Đại học Cambridge. Bộ sách nhiều tập, nhiều cuốn con, với sự tham gia của nhiều cộng sự, và vẫn tiếp tục được hoàn thiện sau khi Needham mất. Đây là công trình làm thay đổi cách phương Tây nhìn lịch sử kỹ thuật thế giới, với những chương dài về thiên văn, toán học, hoá học, y học, cơ khí, thuỷ lợi.
Câu hỏi Needham được đặt ra thế nào
Khi tập hợp tư liệu, Needham thấy rằng nhiều kỹ thuật xuất hiện ở Trung Hoa sớm hơn châu Âu hàng thế kỷ: giấy, in ấn, la bàn, thuốc súng là bốn ví dụ quen thuộc, ngoài ra còn nhiều thành tựu về luyện kim, thiên văn quan trắc, cơ khí đồng hồ nước. Vậy tại sao bước nhảy sang khoa học hiện đại, tức khoa học dùng toán học hoá các quy luật tự nhiên và kiểm chứng bằng thí nghiệm có hệ thống, lại diễn ra ở châu Âu thế kỷ XVI – XVII?
Câu hỏi có hai vế mà người ta hay gộp làm một. Vế thứ nhất: vì sao Trung Hoa từng đi trước về kỹ thuật? Vế thứ hai: vì sao Trung Hoa không đi đến khoa học hiện đại? Needham trả lời vế đầu bằng cả bộ sách tư liệu. Vế sau thì ông đưa ra nhiều giả thuyết, sửa đổi qua nhiều năm, và chưa bao giờ coi là đã giải xong.
Câu hỏi được gọi theo tên ông, nhưng các phiên bản tương tự đã được nêu trước đó bởi nhiều học giả. Đóng góp của Needham là biến nó thành một chương trình nghiên cứu có tư liệu, thay vì một câu cảm thán.
Needham đọc âm dương ngũ hành ra sao
Tập hai của bộ sách, ra năm 1956, bàn về lịch sử tư tưởng khoa học, có những chương dài về Đạo gia, Âm dương gia, thuyết ngũ hành và lối tư duy mà ông gọi là tư duy tương liên. Needham không coi âm dương ngũ hành là mê tín đơn thuần. Đại ý, ông cho rằng ở giai đoạn đầu, các thuyết này không phản khoa học hơn thuyết bốn nguyên tố của Hy Lạp; chúng là những cố gắng đầu tiên để sắp xếp thế giới thành trật tự.
Ông cũng chỉ ra mặt hạn chế: theo thời gian, hệ thống tương ứng của ngũ hành được mở rộng đến mức cái gì cũng xếp được vào năm ô, và một hệ thống giải thích được mọi thứ thì khó còn thúc đẩy câu hỏi mới. Needham đánh giá cao Đạo gia ở thái độ quan sát tự nhiên và ở truyền thống luyện đan, mà ông coi là một tiền thân của hoá học thực nghiệm, dù gắn với mục đích khác.
Điểm tinh tế trong cách đọc của Needham là ông thấy tư duy tương liên có họ hàng với một số hướng triết học hiện đại coi thế giới là mạng lưới quan hệ thay vì tập hợp vật thể rời rạc. Ông không nói phương Đông "đã biết trước" khoa học hiện đại, mà nói hai lối nghĩ có thể soi sáng nhau.
Needham trả lời câu hỏi của chính mình ra sao
Câu trả lời của Needham thay đổi qua các thập kỷ, nhưng gom được về mấy hướng lớn. Mỗi hướng đều bị tranh luận.
- Cấu trúc xã hội. Needham nhấn mạnh vai trò của bộ máy quan liêu thi cử ở Trung Hoa, vừa ổn định vừa thu hút người tài vào làm quan, trong khi ở châu Âu tầng lớp thương nhân tự do ở các thành thị tạo điều kiện cho thử nghiệm và cạnh tranh. Đây là giải thích ông coi trọng nhất.
- Khái niệm "quy luật tự nhiên". Ông cho rằng ở châu Âu, ý niệm về một đấng sáng tạo ban hành luật cho tự nhiên đã giúp các nhà khoa học tin rằng có những quy luật chính xác để tìm. Tư tưởng Trung Hoa hình dung trật tự vũ trụ như sự hài hoà tự phát, không cần người ban luật.
- Toán học hoá. Trung Hoa có toán học mạnh, nhưng việc kết hợp toán học với thí nghiệm có hệ thống để kiểm chứng giả thuyết, như ở châu Âu thời Galileo, không phát triển thành truyền thống.
- Không phải do tư duy âm dương ngũ hành tự thân. Needham phản đối cách giải thích đơn giản rằng người Trung Hoa "không có tư duy khoa học". Với ông, âm dương ngũ hành là một phần của bức tranh, không phải lời giải.
Cần nói thêm: Needham có thiện cảm rõ rệt với văn minh Trung Hoa, và một số đánh giá của ông bị coi là quá rộng tay khi xác định "ai đi trước". Các tập sau của bộ sách, do cộng sự viết, đã điều chỉnh nhiều chi tiết.
Một ví dụ trong bộ sách: la bàn ra đời cạnh thuật xem đất
Một trong những chương được nhắc nhiều nhất của Needham là lịch sử từ tính và la bàn. Theo các tư liệu ông tập hợp, những dụng cụ chỉ hướng bằng từ tính đời đầu ở Trung Hoa gắn với thuật xem đất, tức nhánh mà đời sau gọi là phong thủy, trước khi được dùng cho hàng hải. Đến thế kỷ XI, Thẩm Quát trong Mộng Khê bút đàm đã mô tả kim nam châm và ghi nhận rằng kim không chỉ đúng hướng nam mà lệch đi một chút, tức hiện tượng mà ngày nay gọi là độ từ thiên.
Ví dụ này cho thấy quan hệ giữa học thuyết và khoa học phức tạp hơn hai chữ "cản trở" hay "thúc đẩy". Khung tư tưởng về khí, về phương vị, về sự tương ứng giữa trời và đất tạo động cơ để người ta quan sát kim chỉ hướng rất kỹ. Quan sát ấy cho ra một phát hiện có thật về từ trường. Nhưng việc giải thích từ tính bằng lý thuyết vật lý, đo đạc định lượng và xây dựng thành khoa học về điện từ lại diễn ra ở nơi khác, theo con đường khác.
Bài học rút ra không phải "phong thủy đã phát minh la bàn nên phong thủy đúng", mà là: một truyền thống thực hành có thể sinh ra quan sát chính xác dù lý thuyết đi kèm không đứng vững trước kiểm chứng hiện đại.
Phản biện về sau: câu hỏi có đặt đúng không
Câu hỏi phản sự thật. Một số nhà sử học, tiêu biểu là Nathan Sivin, cho rằng hỏi "vì sao điều X không xảy ra" là đặt câu hỏi khó trả lời đúng, vì có vô số điều không xảy ra. Hữu ích hơn là hỏi khoa học Trung Hoa đã thực sự làm gì, theo logic riêng của nó.
Châu Âu không phải chuẩn mực. Câu hỏi ngầm coi con đường châu Âu là con đường "bình thường" mà mọi nền văn minh phải đi. Giới sử học ngày nay thận trọng hơn với cách nhìn này.
Kỹ thuật và khoa học là hai việc. Có kỹ thuật giỏi chưa chắc dẫn đến khoa học lý thuyết, và ngược lại. Nhiều phát minh kỹ thuật của mọi nền văn minh ra đời từ thực hành, không từ lý thuyết.
Giao lưu đã diễn ra. Khoa học hiện đại hình thành nhờ tích hợp tri thức từ nhiều nơi: số học Ấn Độ, đại số và quang học của thế giới Hồi giáo, kỹ thuật của Trung Hoa. Hỏi "ở đâu" có thể che mất câu chuyện "nhờ ai".
Bài học cho người học âm dương ngũ hành hôm nay
Đọc Needham giúp người Việt học học thuyết phương Đông tránh hai thái cực. Thái cực thứ nhất là coi âm dương ngũ hành là "khoa học cổ đại" bị lãng quên, cần phục hồi để giải thích mọi thứ. Thái cực thứ hai là coi chúng là mê tín cản trở tiến bộ, đáng vứt bỏ. Needham chỉ ra một vị trí khác: đây là những hệ tư tưởng có giá trị lịch sử thật, từng giúp con người sắp xếp tri thức, nhưng làm việc theo logic khác với khoa học thực nghiệm.
Với học sinh, sinh viên, Needham còn là một tấm gương về phương pháp: một nhà khoa học tự nhiên học chữ Hán ở tuổi gần bốn mươi, đọc nguyên văn, đi thực địa, cộng tác với học giả bản xứ, và dành hơn nửa thế kỷ cho một câu hỏi. Ở Việt Nam, những câu hỏi tương tự về lịch sử kỹ thuật Đại Việt, về y học, lịch pháp, gốm, đúc đồng vẫn còn nhiều khoảng trống chờ người nghiên cứu nghiêm túc.
Câu hỏi thường gặp
Science and Civilisation in China có bản tiếng Việt không?
Theo hiểu biết phổ biến, bộ sách đầy đủ chưa có bản dịch tiếng Việt. Một số phần tóm tắt hoặc bản rút gọn bằng tiếng Anh, tiếng Trung có thể tìm ở thư viện đại học. Bạn nên kiểm tra danh mục thư viện chuyên ngành để biết bản hiện có.
Tư duy tương liên mà Needham nói là gì?
Đó là lối nghĩ xếp sự vật vào các nhóm tương ứng với nhau, như mùa xuân, phương đông, màu xanh, hành Mộc cùng một nhóm, rồi giải thích sự vật qua quan hệ cộng hưởng giữa các nhóm thay vì qua chuỗi nguyên nhân – kết quả cơ học. Khái niệm này được nhiều học giả phương Tây khác bàn kỹ hơn.
Needham có cho rằng ngũ hành là khoa học không?
Không. Ông coi ngũ hành là một lý thuyết tự nhiên sơ kỳ, ngang hàng với thuyết bốn nguyên tố Hy Lạp ở giai đoạn đầu, nhưng không phải khoa học hiện đại. Ông cũng chỉ ra rằng hệ thống càng về sau càng mở rộng quá mức, khó sinh ra câu hỏi mới.
Lỗ Quế Trân có vai trò gì trong công trình của Needham?
Bà là nhà hoá sinh, người đã khơi gợi mối quan tâm của Needham với Trung Hoa và dạy ông chữ Hán, sau đó cộng tác với ông suốt nhiều thập kỷ, đặc biệt ở các phần về y học và luyện đan. Hai người kết hôn vào cuối đời Needham.
Câu hỏi Needham có áp dụng cho Việt Nam được không?
Có thể đặt câu hỏi tương tự về lịch sử kỹ thuật Việt Nam, nhưng cần cẩn trọng với cách đặt câu "vì sao không" như các nhà phê bình Needham đã cảnh báo. Câu hỏi hữu ích hơn là người Việt xưa đã làm được gì, bằng tri thức nào, và tri thức đó lưu truyền ra sao.