Thuyết bốn thể dịch cho rằng cơ thể có bốn chất lỏng là máu, đờm, mật vàng, mật đen, và sức khoẻ là sự cân bằng giữa chúng. Ngũ hành trong y học cổ phương Đông ghép năm tạng với năm hành và giải thích bệnh bằng quan hệ sinh khắc. Hai lý thuyết giống nhau ở ý cân bằng và ở lối ghép cơ thể với mùa, với tính chất nóng lạnh; khác nhau ở cấu trúc và ở số phận lịch sử.
Ở châu Âu, thuyết bốn thể dịch thống trị y học gần hai nghìn năm rồi bị thay thế hẳn trong thế kỷ XIX. Ngũ hành vẫn còn trong lý luận y học cổ truyền nhiều nước châu Á. Bài này đặt hai lý thuyết cạnh nhau như hai chương của lịch sử ý tưởng. Bài không đưa lời khuyên chữa bệnh; khi có triệu chứng, bạn nên gặp bác sĩ.
Thuyết bốn thể dịch ra đời thế nào
Gốc của thuyết bốn thể dịch nằm trong bộ sách y học Hy Lạp mang tên Hippocrates, thực chất là tập hợp nhiều chuyên luận của nhiều tác giả, viết khoảng thế kỷ V – IV trước Công nguyên. Chuyên luận Về bản chất con người, thường được cho là của Polybus, học trò và con rể của Hippocrates, trình bày bốn thể dịch một cách rõ ràng: máu, đờm, mật vàng và mật đen.
Mỗi thể dịch gắn với một cặp tính chất và một mùa. Máu nóng và ẩm, thịnh vào mùa xuân; mật vàng nóng và khô, thịnh vào mùa hạ; mật đen lạnh và khô, thịnh vào mùa thu; đờm lạnh và ẩm, thịnh vào mùa đông. Bệnh là do một thể dịch thừa hay thiếu, hoặc bị hỏng. Chữa bệnh là đưa cơ thể về cân bằng: bằng ăn uống, nghỉ ngơi, dùng thảo dược, và cả những biện pháp như trích máu, gây nôn.
Thuyết này gắn với lý thuyết bốn nguyên tố của Empedocles về sau được Aristotle hệ thống hoá: đất, nước, khí, lửa với bốn tính chất nóng, lạnh, khô, ẩm. Như vậy y học và vũ trụ luận Hy Lạp dùng chung một bộ khung.
Galen và gần hai nghìn năm thống trị
Galen, thầy thuốc gốc Hy Lạp sống ở thế kỷ II Công nguyên dưới thời La Mã, là người biến thuyết bốn thể dịch thành hệ thống y học hoàn chỉnh. Ông viết rất nhiều, kết hợp lý thuyết với giải phẫu (chủ yếu trên động vật) và kinh nghiệm lâm sàng. Qua các bản dịch sang tiếng Syria, tiếng Ả Rập rồi tiếng Latin, y học Galen trở thành nền tảng của y học thế giới Hồi giáo và châu Âu trung đại.
Từ bốn thể dịch sinh ra bốn tính khí mà ngôn ngữ châu Âu còn giữ đến nay: người huyết (lạc quan), người mật vàng (nóng nảy), người mật đen (u sầu), người đờm (điềm tĩnh, chậm). Chữ "melancholy" trong tiếng Anh, nghĩa là u sầu, gốc Hy Lạp là "mật đen". Khi nói ai đó "good humour" là vẫn dùng dấu vết của thuyết thể dịch.
Sự thống trị kéo dài không phải vì người xưa kém cỏi. Lý thuyết có sức giải thích rộng, nhất quán với vũ trụ luận đương thời, và nhiều lời khuyên về ăn uống, nghỉ ngơi của nó có ích thật. Chỉ là phần lý thuyết về cơ chế bệnh không đúng, và một số biện pháp, như trích máu quá mức, gây hại.
Đặt hai lý thuyết cạnh nhau
Bảng dưới đây so sánh cấu trúc của hai lý thuyết, không so sánh hiệu quả chữa bệnh.
| Khía cạnh | Bốn thể dịch (Hippocrates – Galen) | Ngũ hành trong y học cổ phương Đông |
|---|---|---|
| Đơn vị cơ bản | Bốn chất lỏng có thật trong cơ thể | Năm hành như nhãn phân loại tạng, mùa, phương, vị |
| Tính chất nền | Bốn tính: nóng, lạnh, khô, ẩm | Âm dương, hàn nhiệt, hư thực |
| Quan hệ giữa các thành phần | Cân bằng về lượng, chủ yếu cộng trừ | Sinh và khắc theo vòng, có chiều |
| Ghép với mùa | Bốn thể dịch với bốn mùa | Năm hành với bốn mùa cộng giai đoạn cuối hạ hoặc cuối mỗi mùa |
| Văn bản nền | Bộ sách Hippocrates, các tác phẩm của Galen | Hoàng Đế Nội Kinh, các sách y học đời sau |
| Số phận lịch sử | Bị thay thế trong thế kỷ XIX | Vẫn được giảng dạy như lý luận y học cổ truyền |
Điểm khác về cấu trúc đáng chú ý nhất là quan hệ. Bốn thể dịch chủ yếu nói chuyện thừa thiếu; ngũ hành có thêm vòng sinh khắc, tức một bên làm tăng hay kìm một bên khác theo chiều xác định. Điều này làm ngũ hành linh hoạt hơn khi giải thích, nhưng cũng khó kiểm chứng hơn.
Nóng lạnh và hàn nhiệt: chỗ hai bên gần nhau nhất
Nếu tìm một điểm mà hai truyền thống gần nhau thật sự, đó là việc phân loại thức ăn, thời tiết và thể trạng theo trục nóng – lạnh. Y học Hy Lạp – La Mã xếp thức ăn theo bốn tính nóng, lạnh, khô, ẩm và theo mức độ, và các sách dưỡng sinh châu Âu trung đại khuyên phối hợp món ăn để không nghiêng hẳn về một tính. Ở phương Đông, quan niệm hàn – nhiệt của thức ăn, thuốc và bệnh trạng là phần quen thuộc của y học cổ truyền.
Hai hệ thống hình thành độc lập nhưng đi đến cùng một trực giác: cơ thể khoẻ khi các tính chất được giữ ở mức vừa phải. Trực giác này còn sống rất bền trong dân gian. Ở Việt Nam, người ta vẫn nói món này "nóng", món kia "mát"; ở nhiều nước Mỹ Latin, hệ thống phân loại thức ăn "nóng – lạnh" trong dân gian được nhiều nhà nhân học cho là chịu ảnh hưởng của y học thể dịch do người Tây Ban Nha mang sang, dù vẫn có ý kiến nhấn mạnh phần gốc bản địa.
Điều đáng lưu ý là các phân loại "nóng", "mát" này không trùng với nhiệt độ đo bằng nhiệt kế, cũng không trùng với hàm lượng năng lượng của thức ăn. Chúng là nhãn văn hoá, có thể khác nhau giữa các vùng: cùng một loại quả, nơi này coi là nóng, nơi kia coi là bình. Đây là dấu hiệu điển hình của một hệ phân loại, không phải một phép đo.
Vì sao thuyết bốn thể dịch bị thay thế
Không có một ngày nào thuyết bốn thể dịch "sụp đổ". Nó bị bào mòn dần qua nhiều thế kỷ. Năm 1543, Andreas Vesalius công bố công trình giải phẫu cơ thể người dựa trên mổ xẻ trực tiếp, sửa nhiều chi tiết của Galen. Năm 1628, William Harvey chứng minh máu tuần hoàn trong một vòng kín do tim bơm, trái với mô hình của Galen về máu được tạo ra và tiêu hao.
Thế kỷ XIX mang lại những đòn quyết định. Rudolf Virchow đặt nền cho bệnh học tế bào, coi bệnh là sự biến đổi ở cấp tế bào. Louis Pasteur và Robert Koch xây dựng thuyết vi trùng, chỉ ra nhiều bệnh do vi sinh vật cụ thể gây nên. Các thử nghiệm so sánh cũng cho thấy trích máu không giúp, thậm chí làm hại người bệnh trong nhiều trường hợp.
Bài học về phương pháp ở đây là: lý thuyết bốn thể dịch không bị bác bỏ bằng một lý thuyết triết học khác, mà bằng quan sát giải phẫu, đo lường và thử nghiệm có đối chứng. Một khi y học có công cụ nhìn vào bên trong cơ thể và đếm kết quả điều trị, bộ khung bốn thể dịch không còn cần thiết.
Nhìn ngũ hành qua tấm gương này
Đặt cạnh câu chuyện bốn thể dịch, người học về ngũ hành có thể rút ra vài nhận xét tỉnh táo. Thứ nhất, cả hai đều là thành tựu trí tuệ lớn của thời cổ, giúp người thầy thuốc quan sát người bệnh một cách có hệ thống thay vì đổ mọi thứ cho thần linh. Thứ hai, cả hai đều là hệ phân loại – giải thích, không phải mô hình cơ chế sinh học theo nghĩa hiện đại.
Thứ ba, khác biệt về số phận không nói lên rằng một bên đúng hơn bên kia về mặt lý thuyết. Nó phản ánh lịch sử thể chế: y học phương Tây thay nền lý thuyết của mình, còn ở nhiều nước châu Á, y học cổ truyền được duy trì như một hệ thống riêng, có trường đào tạo và quy định hành nghề, song song với y học hiện đại. Ở Việt Nam hiện nay, các cơ sở y học cổ truyền được quản lý trong hệ thống y tế, và nhiều nơi kết hợp chẩn đoán hiện đại với điều trị cổ truyền.
Với người đọc phổ thông, điều quan trọng là phân biệt lý luận như lịch sử ý tưởng với quyết định điều trị cho bản thân. Đọc về ngũ hành để hiểu văn hoá là một việc; khi có bệnh, bạn nên đến cơ sở y tế có chuyên môn và trao đổi rõ với bác sĩ.
Những điểm hay bị nói sai khi so sánh
Trên mạng, phép so sánh hai lý thuyết này thường đi kèm vài nhận định không có cơ sở. Dưới đây là những điểm cần chỉnh.
- "Hippocrates học ngũ hành từ phương Đông": không có tư liệu nào cho thấy tiếp xúc như vậy; hai lý thuyết hình thành độc lập.
- "Bốn thể dịch là ngũ hành thiếu một hành": cấu trúc hai bên khác nhau, đặc biệt ở quan hệ sinh khắc; ghép một – một là gượng.
- "Phương Tây đã bỏ lý thuyết của mình nên lý thuyết phương Đông thắng": việc giữ lại một hệ thống là chuyện thể chế, văn hoá, không phải bằng chứng lý thuyết đúng.
- "Bốn tính khí là khoa học tâm lý": tâm lý học hiện đại có các mô hình tính cách khác, đo lường bằng bảng hỏi chuẩn hoá; bốn tính khí chỉ còn là di sản ngôn ngữ.
- "Ayurveda cũng có ba dosha nên mọi nền y học cổ đều giống nhau": y học cổ Ấn Độ quả có hệ thống ba yếu tố, nhưng mỗi hệ có lịch sử và cấu trúc riêng, không nên gộp.
Nguyên tắc chung khi so sánh: đặt hai văn bản, hai thời điểm, hai cấu trúc cạnh nhau, rồi mới kết luận. Một bảng so sánh trung thực luôn có cả cột giống lẫn cột khác, và cột khác thường dài hơn.
Câu hỏi thường gặp
Thuyết bốn thể dịch còn được dùng ở đâu không?
Trong y học chính thống hiện đại thì không. Dấu vết của nó còn trong ngôn ngữ, như các từ chỉ tính khí, và trong một số hệ thống y học truyền thống ở vùng ảnh hưởng của y học Hy Lạp – Ả Rập, vốn vẫn tồn tại ở vài nước dưới dạng y học truyền thống.
Hippocrates có thật sự viết về bốn thể dịch không?
Không chắc. Bộ sách mang tên Hippocrates là tập hợp nhiều tác giả. Chuyên luận trình bày rõ bốn thể dịch thường được gán cho Polybus. Vì vậy khi viết nghiêm túc, người ta thường nói "các văn bản Hippocrates" thay vì gán cho một người.
Ngũ hành trong y học cổ có phải là năm chất trong cơ thể không?
Không. Năm hành là nhãn phân loại, ghép năm tạng với năm hành theo chức năng và quan hệ, không phải năm chất vật lý. Đây là chỗ khác căn bản so với bốn thể dịch, vốn là bốn chất lỏng được cho là có thật.
Trích máu có hoàn toàn vô ích không?
Như một biện pháp chữa bệnh phổ quát theo thuyết thể dịch thì các thử nghiệm thế kỷ XIX đã cho thấy nó không giúp, thậm chí có hại. Y học hiện đại vẫn rút máu trong vài bệnh lý đặc thù theo chỉ định, nhưng dựa trên cơ chế khác hẳn và do bác sĩ quyết định.
Học lịch sử y học cổ có ích gì cho người không làm nghề y?
Nó giúp bạn hiểu ngôn ngữ, văn hoá, và nhất là hiểu cách một lý thuyết được kiểm chứng, sửa đổi hay thay thế. Biết vì sao bốn thể dịch bị bỏ giúp bạn đọc tỉnh táo hơn trước những lời quảng cáo sức khoẻ dựa trên lý thuyết cổ.