Thiệu Ung và Hoàng cực kinh thế: nguyên – hội – vận – thế và phép quan vật

Thiệu Ung (1011–1077), thuỵ là Khang Tiết, là nhà tư tưởng đời Bắc Tống, tác giả Hoàng cực kinh thế, bộ sách dùng con số và quẻ để dựng một mô hình về thời gian của vũ trụ và lịch sử loài người. Ông là người hệ thống hoá "tiên thiên học", tức cách giải thích các quẻ sinh ra theo lối chia đôi, và đề xuất chu kỳ nguyên – hội – vận – thế.

Ông sống ẩn ở Lạc Dương, từ chối làm quan, kết bạn với Tư Mã Quang và anh em họ Trình. Bài này trình bày hệ tư tưởng của ông như một vũ trụ luận và một thái độ nhận thức, phân biệt rõ với các phép đoán về sau được gắn tên ông.

Người ẩn sĩ ở Lạc Dương

Thiệu Ung lớn lên trong cảnh nghèo, từng chuyên tâm học hành rất khắc khổ. Theo một phả hệ được chép trong các tài liệu đời Tống, học thuật đồ hình – số học của ông truyền từ đạo sĩ Trần Đoàn qua Chủng Phóng, Mục Tu, Lý Chi Tài rồi tới ông. Phả hệ này có thể đã được làm cho gọn gàng hơn thực tế, nhưng nó cho thấy người đương thời nhìn nhận tiên thiên học như một dòng ngoài chính thống Nho học, gần với giới đạo sĩ.

Khi định cư ở Lạc Dương, ông được bạn bè góp tiền dựng cho một ngôi nhà nhỏ mà ông gọi là "An Lạc oa" (tổ an vui) và tự xưng An Lạc tiên sinh. Lạc Dương lúc ấy là nơi tụ tập của nhiều đại thần lui về như Tư Mã Quang, Phú Bật, và cũng là nơi anh em Trình Hạo, Trình Di giảng học. Thiệu Ung đi lại thân thiết với họ dù khác hẳn về học thuật.

Có giai thoại kể rằng Thiệu Ung muốn truyền học số cho anh em họ Trình nhưng họ không mặn mà; dù chi tiết thật đến đâu, nó phản ánh đúng khoảng cách giữa dòng lý học thiên về đạo đức và dòng số học của ông. Ngoài sách triết, ông để lại tập thơ Y Xuyên kích nhưỡng tập, giọng nhàn tản, được người sau yêu thích.

Tiên thiên học: quẻ sinh ra bằng cách chia đôi

Hệ từ truyện có câu nổi tiếng: Dịch có Thái cực, Thái cực sinh hai nghi, hai nghi sinh bốn tượng, bốn tượng sinh tám quẻ. Thiệu Ung đọc câu ấy như một quy trình toán học: mỗi bước, mỗi đơn vị chia làm hai, một phần dương, một phần âm. Tiếp tục chia ba lần nữa thì được mười sáu, ba mươi hai, sáu mươi tư. Thứ tự các quẻ sinh ra theo cách này khác hẳn thứ tự trong kinh văn Chu Dịch.

Ông gọi đây là "tiên thiên", tức cái có trước khi có văn bản, thuộc về cấu trúc của chính trời đất; còn thứ tự trong kinh văn và cách sắp bát quái theo Thuyết quái là "hậu thiên", tức cái được dùng trong đời. Từ đó hình thành các đồ thứ tự và phương vị tiên thiên, mà người đời sau gán cho Phục Hy.

Điều đáng chú ý là cấu trúc chia đôi này về mặt hình thức tương đương với cách đếm nhị phân. Chính các đồ của Thiệu Ung, qua tay giáo sĩ Joachim Bouvet, đã đến với Leibniz đầu thế kỷ XVIII, một câu chuyện thường bị kể sai thành "Kinh Dịch phát minh ra hệ nhị phân". Thực tế, Leibniz đã phát triển hệ nhị phân trước khi thấy các đồ ấy; điều ông thấy là một sự tương ứng về hình thức.

Nguyên – hội – vận – thế: một lịch vũ trụ bằng con số

Trong Hoàng cực kinh thế, Thiệu Ung lấy cấu trúc của năm, tháng, ngày, giờ rồi phóng to lên quy mô vũ trụ:

Mười hai hội ứng với mười hai địa chi; Thiệu Ung mô tả trời mở ở hội Tý, đất thành ở hội Sửu, người sinh ở hội Dần, và các hội về sau là quá trình thịnh rồi suy cho tới khi một nguyên kết thúc. Ông còn dựng một niên biểu đặt các triều đại lịch sử Trung Hoa vào khung này.

Nhìn từ thiên văn học hiện đại, con số 129.600 năm không dựa trên quan sát nào; nó là kết quả của việc nhân các chu kỳ lịch quen thuộc (12 và 30) với nhau. Đó là một mô hình tượng trưng về tính tuần hoàn, không phải một ước lượng tuổi vũ trụ.

Dù vậy, mô hình này có ảnh hưởng lâu dài. Ý tưởng lịch sử vận hành theo những vòng thịnh – suy rất lớn được nhiều học giả đời sau tiếp nhận hoặc tranh luận, và khung nguyên – hội – vận – thế thường được dẫn lại trong các sách Đông Á bàn về thời gian tuần hoàn và vận nước.

"Lấy vật xem vật": thái độ nhận thức trong Quan vật thiên

Quan vật bằng lý chứ không bằng mắt. Trong thiên Quan vật, Thiệu Ung phân biệt nhiều tầng "xem": xem bằng mắt, xem bằng tâm, và cao hơn là xem bằng lý. Thấy hình dáng chưa đủ, phải thấy cái lẽ khiến sự vật như vậy.

Lấy vật xem vật, không lấy ta xem vật. Đây là câu được nhắc nhiều nhất. Đại ý: xem sự vật theo chính bản tính của nó thì sáng suốt; đem tình cảm, thiên kiến của mình áp vào thì bị che mờ. Câu này thường được đối chiếu với tinh thần khách quan trong nhận thức luận hiện đại, dù bối cảnh hoàn toàn khác.

Con số là cách nói về trật tự. Với Thiệu Ung, số không phải công cụ đoán việc, mà là ngôn ngữ để diễn tả cái trật tự lặp lại của trời đất. Hiểu được số là hiểu được nhịp vận hành.

Người đứng ở trung tâm. Ông coi con người, và cao nhất là thánh nhân, là sinh vật có thể "kiêm" được muôn vật trong tâm mình. Quan vật cuối cùng là để biết mình đứng ở đâu trong vũ trụ.

Số bốn thay cho số năm: hệ phân loại riêng của Thiệu Ung

Một điểm ít được biết là Thiệu Ung không xây vũ trụ luận của mình trên ngũ hành như phần lớn tư tưởng đời Hán. Ông dùng cấu trúc bốn, khớp với lối chia đôi của tiên thiên học (một thành hai, hai thành bốn). Trời có bốn tượng là nhật, nguyệt, tinh, thần (mặt trời, mặt trăng, sao, và chữ "thần" mà các nhà chú giải hiểu không hoàn toàn giống nhau); đất có bốn thể là nước, lửa, đất và đá.

Từ hai bộ bốn ấy, ông phân loại tiếp: thời tiết của trời (nóng, lạnh, ngày, đêm), biến hoá của đất (mưa, gió, sương, sấm), tính tình và hình thể của muôn vật, thậm chí cả hệ thống âm thanh của ngôn ngữ. Phần "thanh âm" trong Hoàng cực kinh thế là một bảng phân loại âm tiết theo con số, được giới nghiên cứu âm vận học lịch sử chú ý như một tư liệu về cách phát âm đương thời.

Việc bỏ Kim, Mộc khỏi danh sách nguyên tố, thay bằng đá, là một lựa chọn có chủ ý: Thiệu Ung muốn mọi thứ phải chia được theo cùng một quy tắc số học, và ngũ hành với con số năm không khớp với lối chia đôi. Điều này cho thấy trong tư tưởng phương Đông không có một hệ phân loại duy nhất; các nhà tư tưởng chọn cấu trúc theo logic nội tại của học thuyết mình. Ai quen nghĩ "phương Đông thì phải ngũ hành" sẽ thấy Thiệu Ung là một ngoại lệ đáng suy ngẫm.

Thiệu Ung và những phép đoán mang tên ông

Về sau có nhiều sách bói được gắn tên Thiệu Ung, nổi tiếng nhất là Mai hoa dịch số. Phần lớn giới nghiên cứu cho rằng sách này hình thành muộn hơn nhiều, được gán cho ông vì danh tiếng về số học. Trong các tác phẩm đáng tin của Thiệu Ung, không có hướng dẫn phép bói theo kiểu đó.

Sự gán ghép này là hiện tượng quen thuộc trong lịch sử văn hoá: một nhân vật nổi tiếng về một lĩnh vực trở thành "tác giả" cho mọi văn bản cùng loại. Tương tự, nhiều câu sấm ký đời sau cũng được gán cho ông. Khi gặp một sách "của Thiệu Ung", bạn nên hỏi: sách xuất hiện từ bao giờ, có trong thư mục đời Tống – Nguyên không, ai là người in đầu tiên.

Phân biệt rõ như vậy không phải để phê phán người tin vào phép bói, mà để trả lại cho Thiệu Ung đúng chân dung của ông: một nhà tư tưởng muốn dựng một vũ trụ luận có trật tự toán học, đồng thời là một ẩn sĩ viết thơ nhàn, sống giản dị giữa giới quyền quý.

Di sản: từ Chu Hy đến Leibniz và các tranh luận đời Thanh

Chu Hy là người đưa tiên thiên học vào dòng chính. Ông đặt các đồ của Thiệu Ung vào đầu Dịch học, dùng cách chia đôi để giải thích sự hình thành của quẻ trong Dịch học khải mông. Nhờ Chu Hy, những đồ này đi vào các bộ đại toàn, tới tay nho sĩ khắp Đông Á, kể cả Việt Nam.

Đời Thanh, các học giả khảo chứng như Hoàng Tông Hy, Hồ Vị phê phán đồ thư học đời Tống, chỉ ra rằng các đồ không có trong kinh văn và có nguồn gốc đạo sĩ. Cuộc phê phán này không xoá được ảnh hưởng của Thiệu Ung nhưng tách được ông khỏi kinh văn: tiên thiên học là một sáng tạo đời Tống, không phải bí mật của Phục Hy.

Ở phương Tây, Thiệu Ung được biết đến chủ yếu qua câu chuyện Leibniz, và thường bị hiểu một chiều như người "đi trước máy tính". Đọc kỹ hơn, giá trị của ông nằm ở chỗ khác: một nỗ lực hiếm hoi trong tư tưởng Trung Hoa dựng cả một vũ trụ luận bằng cấu trúc hình thức, nơi thời gian, lịch sử và nhận thức được đặt trong một khung số học thống nhất.

Câu hỏi thường gặp

Thiệu Ung có phải là người vẽ ra bát quái Tiên thiên không?

Truyền thống gán bát quái Tiên thiên cho Phục Hy. Về mặt văn bản, các đồ tiên thiên được biết đến từ dòng học của Thiệu Ung đời Tống. Giới nghiên cứu vì vậy coi ông, cùng những người truyền thụ trước ông, là người hệ thống hoá các đồ này.

Hoàng cực kinh thế có dự đoán tương lai không?

Sách dựng một khung chu kỳ cho lịch sử vũ trụ và đặt các triều đại đã qua vào khung ấy. Nó không phải một sách dự đoán theo nghĩa phổ thông. Những lời đoán gắn tên Thiệu Ung phần lớn đến từ các sách đời sau.

Mai hoa dịch số có thật do Thiệu Ung viết không?

Phần lớn học giả cho rằng không. Sách này xuất hiện muộn và được gán cho ông vì danh tiếng số học. Các tác phẩm đáng tin của Thiệu Ung như Hoàng cực kinh thế, Quan vật thiên và tập thơ không chứa phép bói kiểu Mai hoa.

Con số 129.600 năm có cơ sở thiên văn không?

Không. Nó là tích của các chu kỳ lịch quen thuộc: mười hai và ba mươi nhân xen kẽ. Đây là mô hình tượng trưng về sự tuần hoàn, không phải số đo tuổi vũ trụ, và không nên so sánh trực tiếp với các ước lượng của vũ trụ học hiện đại.

Tiên thiên học có liên quan gì tới phong thủy?

Phong thủy đời sau có mượn các đồ bát quái tiên thiên và hậu thiên để bố trí phương vị. Nhưng đó là ứng dụng của các nghề thuật số về sau; bản thân tiên thiên học của Thiệu Ung là một lý thuyết về sự hình thành quẻ và trật tự vũ trụ.