Hà đồ (nghĩa đen là "bức đồ từ sông Hoàng Hà") là một khái niệm cổ có tên trong nhiều sách đời Chu – Hán nhưng không được mô tả hình dạng. Hình Hà đồ quen thuộc hôm nay, gồm năm mươi lăm chấm trắng đen xếp thành năm nhóm theo bốn phương và trung tâm, chỉ xuất hiện rõ ràng trong tư liệu từ đời Tống. Truyền thuyết kể một con long mã (ngựa rồng) hiện lên từ sông, trên lưng mang đồ hình, và Phục Hy dựa vào đó vạch ra bát quái.
Bài này tách ba lớp thường bị trộn: những gì sách cổ thật sự nói về Hà đồ, truyền thuyết được thêm vào ở đời Hán, và sơ đồ chấm đời Tống cùng cấu trúc số của nó. Đi theo ba lớp, bạn sẽ thấy Hà đồ là một ví dụ rất đẹp về cách một cái tên mơ hồ được các thế hệ học giả lấp đầy nội dung.
Hà đồ trong sách cổ: một cái tên không có hình
Trước đời Tống, Hà đồ hiện diện trong văn bản chủ yếu như một biểu tượng của điềm lành và của trí tuệ thánh nhân. Ba lần nhắc được dẫn nhiều nhất:
- Thiên Cố mệnh trong Thượng thư kể về lễ tang và lễ kế vị của nhà Chu, trong đó Hà đồ được bày cùng các bảo vật ở gian phía đông. Ở đây Hà đồ là một vật quý có thật trong cung, nhưng văn bản không nói nó là gì.
- Thiên Tử Hãn trong Luận ngữ chép lời Khổng Tử than, đại ý: chim phượng không đến, sông không hiện đồ, ta thôi rồi chăng. Hà đồ ở đây là điềm báo thánh nhân và thời thịnh trị, không còn là một đồ vật.
- Thiên Hệ từ có câu "Hà xuất đồ, Lạc xuất thư, thánh nhân tắc chi", đại ý sông Hoàng Hà hiện đồ, sông Lạc hiện thư, thánh nhân theo đó mà làm phép. Đây là câu đầu tiên đặt Hà đồ cạnh Lạc thư và nối cả hai với việc làm ra Dịch.
Điểm chung của ba nguồn: không nguồn nào mô tả hình dạng. Các học giả hiện đại đưa ra nhiều giả thuyết về thứ ban đầu được gọi là Hà đồ, như một phiến đá có vân, một bản đồ địa lý, một ngọc khí nghi lễ; chưa giả thuyết nào được chứng minh. Điều chắc chắn là người đời Chu đã coi nó là vật thiêng gắn với vương quyền.
Truyền thuyết long mã và vai trò của đời Hán
Câu chuyện con long mã mang đồ hình trên lưng nổi lên từ sông, Phục Hy theo đó vạch bát quái, được ghi trong các chú giải đời Hán và phát triển mạnh trong văn học sấm vĩ, loại sách đời Hán chuyên giải thích kinh điển bằng điềm báo, tiên tri. Trong một số sách vĩ, Hà đồ còn được tả như một cuốn sách trời gồm nhiều thiên, chứa cả lời tiên tri về các triều đại.
Bối cảnh đó giải thích vì sao Hà đồ quan trọng với chính trị đời Hán: một vị vua chứng minh được mình nhận "đồ" và "thư" từ trời là có tính chính danh. Sử sách đời Hán ghi nhận nhiều cuộc tranh luận về việc tin hay bác sấm vĩ, và các nhà phê phán như Vương Sung đã chế giễu những câu chuyện điềm lành quá mức. Như vậy ngay từ thời ấy, truyền thuyết Hà đồ đã có người tin và người hoài nghi.
Viết về long mã hôm nay, cách trung thực là ghi "tương truyền" và nói rõ đây là truyền thuyết hình thành dần qua đời Hán. Hình ảnh long mã vẫn có giá trị văn hoá rất lớn, xuất hiện trên tranh, phù điêu, bình phong ở nhiều đình chùa Việt Nam, nhưng đó là giá trị của một biểu tượng, không phải bằng chứng lịch sử.
Cấu trúc sơ đồ Hà đồ đời Tống
Từ đời Tống, Hà đồ được vẽ thành các chấm: chấm trắng là số lẻ (số trời, dương), chấm đen là số chẵn (số đất, âm). Theo cách xếp mà Chu Hy chấp nhận, mười số xếp thành năm cặp như sau (quy ước nam ở trên, bắc ở dưới):
| Vị trí | Số trong (sinh số) | Số ngoài (thành số) | Hành ghép theo truyền thống |
|---|---|---|---|
| Bắc (dưới) | 1 (trắng) | 6 (đen) | Thuỷ |
| Nam (trên) | 2 (đen) | 7 (trắng) | Hoả |
| Đông (trái) | 3 (trắng) | 8 (đen) | Mộc |
| Tây (phải) | 4 (đen) | 9 (trắng) | Kim |
| Trung tâm | 5 (trắng) | 10 (đen) | Thổ |
Quy luật nhìn thấy ngay: ở mỗi vị trí, số ngoài bằng số trong cộng 5, và mỗi cặp luôn gồm một số lẻ với một số chẵn, tức một âm một dương. Tổng các số lẻ là 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25, tổng các số chẵn là 2 + 4 + 6 + 8 + 10 = 30, cộng lại 55.
Năm số đầu được gọi là "sinh số" (số sinh ra), năm số sau là "thành số" (số làm thành). Cách ghép mỗi cặp với một hành gắn với một chú giải đời Hán thường được dẫn tên Trịnh Huyền, đại ý trời một sinh thuỷ, đất sáu làm thành nó, và cứ thế cho các hành khác.
Gốc của năm mươi lăm: "số trời đất" trong Hệ từ
Con số 55 không do người đời Tống nghĩ ra. Hệ từ có đoạn liệt kê "thiên nhất, địa nhị, thiên tam, địa tứ, thiên ngũ, địa lục, thiên thất, địa bát, thiên cửu, địa thập", tức các số lẻ thuộc trời, số chẵn thuộc đất, rồi tính tổng: số trời là 25, số đất là 30, cộng lại "năm mươi lăm" là số trời đất, nhờ đó mà biến hoá và vận hành quỷ thần (đại ý).
Vì thế khi các học giả đời Tống vẽ Hà đồ bằng mười số từ 1 đến 10, họ không bịa ra một hình vô căn cứ mà đang biến đoạn văn về số trời đất của Hệ từ thành hình ảnh, rồi đặt tên nó bằng cái tên cổ là Hà đồ. Cách làm này rất giống cách Thiệu Ung biến đoạn Thuyết quái thành sơ đồ Tiên thiên: lấy chữ trong kinh, dựng thành hình.
Cùng đoạn ấy, Hệ từ còn nói về "số đại diễn" là 50 dùng trong phép đếm cỏ thi. Quan hệ giữa 55 và 50 là đề tài tranh luận kéo dài suốt lịch sử Dịch học, với rất nhiều cách giải khác nhau; đến nay chưa có cách giải nào được chấp nhận chung. Người đọc nên biết đây là một câu hỏi mở chứ không phải một bí mật đã được giải.
Đọc cấu trúc Hà đồ như một tư tưởng
Âm dương luôn đi thành cặp. Mỗi phương có một số lẻ và một số chẵn, không phương nào thuần âm hay thuần dương. Đây là cách hình tượng hoá ý "âm dương không rời nhau".
Trung tâm là gốc của mọi số. Số 5 ở giữa cộng với 1, 2, 3, 4 cho ra 6, 7, 8, 9, nghĩa là các thành số đều đi qua trung tâm. Các nhà chú giải đọc đó là vai trò điều phối của Thổ trong ngũ hành.
Sinh – thành là hai giai đoạn. Mọi vật có lúc sinh ra và lúc thành hình. Cặp sinh số – thành số là một cách nói về quá trình, không phải một bảng tra.
Đây là sơ đồ phân loại, không phải phép tính. Hà đồ không giải bài toán nào, cũng không đo đạc được gì. Nó là một hình vẽ đúc kết một mô hình tư tưởng về âm dương, ngũ hành và số, có giá trị trong lịch sử văn hoá, không phải một định luật tự nhiên.
Hà đồ, Lạc thư và câu hỏi tráo tên
Một điều làm người học lúng túng: không phải học giả đời Tống nào cũng gọi hình mười số là Hà đồ. Lưu Mục, nhà Dịch học Bắc Tống, trong Dịch số câu ẩn đồ, gọi hình chín số là Hà đồ và hình mười số là Lạc thư, ngược hẳn với cách gọi phổ biến ngày nay. Chu Hy và người cộng sự Thái Nguyên Định về sau đảo lại, lập ra quy ước "Hà đồ mười, Lạc thư chín" và đưa vào phần đầu sách Chu Dịch bản nghĩa.
Vì Chu Hy có ảnh hưởng lớn trong giáo dục khoa cử Đông Á, quy ước của ông thắng thế, và hầu hết sách hôm nay theo cách gọi ấy. Nhưng nếu đọc tài liệu cổ hơn hay tài liệu chịu ảnh hưởng của Lưu Mục, bạn có thể gặp tên gọi ngược. Chi tiết của cuộc tranh luận này, cùng những người phản bác đồ hình đời Tống ở đời Thanh, được bàn trong một bài riêng.
Với người Việt, còn có một tầng tranh luận khác: thuyết cho rằng Hà đồ – Lạc thư và cả Kinh Dịch có gốc Việt, mà Kim Định là người cổ xuý nổi bật. Đây là một quan điểm có người ủng hộ, có người phản bác bằng tư liệu, chưa phải kết luận của giới sử học. Nên trình bày nó như một ý kiến trong tranh luận.
Những ngộ nhận phổ biến về Hà đồ
Vì có cả truyền thuyết, con số và hình vẽ, Hà đồ là nơi tụ rất nhiều thông tin sai lệch trên mạng và trong sách phổ thông:
- "Hà đồ là bản đồ cổ nhất của Trung Hoa": không có bằng chứng Hà đồ ban đầu là bản đồ địa lý; đây chỉ là một trong nhiều giả thuyết về thứ được gọi bằng cái tên ấy thời Chu.
- "Hình chấm Hà đồ có từ thời Phục Hy": các hình chấm sớm nhất thuộc tư liệu đời Tống, cách thời được kể hàng nghìn năm.
- "Hà đồ chứa mật mã khoa học hiện đại": cấu trúc số của Hà đồ đơn giản là mười số tự nhiên chia thành cặp chẵn – lẻ chênh nhau 5. Gán cho nó các phát minh hiện đại là đọc ngược từ hôm nay về quá khứ.
- "Hà đồ và Lạc thư là một": hai hình khác nhau, một hình mười số (55 chấm), một hình chín số (45 chấm), và thậm chí tên gọi của chúng từng bị đảo giữa các học giả đời Tống.
- "Số trong Hà đồ cho biết mệnh của từng người": các cách dùng số Hà đồ để xem mệnh là ứng dụng đời sau, nằm ngoài nội dung văn bản kinh điển và ngoài phạm vi lịch sử tư tưởng.
Khi gặp một thông tin về Hà đồ, hãy hỏi ba câu: nguồn văn bản là gì, thuộc đời nào, ai là người đưa ra. Ba câu ấy đủ để tách phần lớn sử liệu khỏi phần thêm thắt.
Câu hỏi thường gặp
Hà đồ có thật sự do long mã mang lên từ sông không?
Đây là truyền thuyết hình thành dần qua đời Hán, gắn với văn học sấm vĩ. Sách cổ hơn như Thượng thư, Luận ngữ, Hệ từ chỉ nhắc tên Hà đồ, không kể chuyện long mã. Giới sử học coi câu chuyện là truyền thuyết, có giá trị văn hoá, không phải sử liệu.
Chữ Hà trong Hà đồ là sông nào?
Hà trong văn cổ chủ yếu chỉ sông Hoàng Hà. Lạc trong Lạc thư là sông Lạc, một nhánh của Hoàng Hà ở vùng Lạc Dương. Không nên nhầm Hà ở đây với sông Hồng (Nhị Hà) của Việt Nam, dù hai chữ cùng tự dạng.
Vì sao số 10 nằm ở trung tâm cùng với số 5?
Theo cấu trúc sinh số – thành số, mỗi sinh số cộng 5 ra thành số. Số 5 ở trung tâm cộng với chính nó ra 10, nên 10 cũng đặt ở trung tâm. Các nhà chú giải ghép cặp 5 – 10 với hành Thổ, hành được coi là ở giữa.
Hà đồ có liên quan gì đến ngũ hành?
Hà đồ dạng chấm được dùng để minh hoạ sự ghép giữa mười con số và năm hành: một – sáu thuỷ, hai – bảy hoả, ba – tám mộc, bốn – chín kim, năm – mười thổ. Sự ghép này là thành quả của chú giải đời Hán và đời Tống.
Hình Hà đồ cổ nhất còn lại có từ khi nào?
Các hình Hà đồ dạng chấm được biết đến sớm nhất đều thuộc tư liệu đời Tống. Trước đó, văn bản chỉ nhắc tên mà không có hình. Một số hiện vật đời Hán có cách xếp số theo chín cung, nhưng đó gần với Lạc thư hơn là Hà đồ mười số.
Có nên trình bày Hà đồ như bản đồ vũ trụ của người xưa?
Nên nói đó là một mô hình tư tưởng về số, âm dương và ngũ hành, do các học giả đời Tống dựng lại từ văn bản Hệ từ. Gọi nó là bản đồ vũ trụ có thật thì dễ gây hiểu lầm; nên ghi rõ niên đại và tác giả của sơ đồ.